{"id":30,"slug":"case-081-cr-0107-patanjali","public_iri":"https://jawafdehi.org/case/case-081-cr-0107-patanjali","offence_type":"CORRUPTION","case_type":"CORRUPTION","state":"PUBLISHED","title":"पतञ्जली योगपीठ तथा आयुर्वेद कम्पनी  विरू्द्ध जग्गा खिचाेला तथा भष्टचारकाे मुद्धा  (081-CR-0107)","short_description":".","authors":[{"slug":"niroj-aryal","display_name":"Niroj Aryal","name_ne":"निरोज अर्याल","photo_url":"https://jawafdehi.org/assets/teammembers/niroj.webp","title":"Caseworker","has_public_page":true}],"case_publish_date":null,"public_edit_history":[],"public_notes":"Case Prepared by Niroj Aryal. The Student of Purbanchal University College of Law.","thumbnail":{"src":"https://s3.jawafdehi.org/case_uploads/709063944eeaabcd1ab1be801e95092bf6513dfe924c67820cde807d3f31cad7.webp","srcset":"https://s3.jawafdehi.org/case_uploads/d3b9b483121fa466097e5056f60ba80ead83ab70dd6946068633ca6e704faa76.webp 400w, https://s3.jawafdehi.org/case_uploads/5931e818dfa5fd4d7fff63c0e042cd9f8e59b8cc72e8b3db8206be3229b99f46.webp 800w, https://s3.jawafdehi.org/case_uploads/709063944eeaabcd1ab1be801e95092bf6513dfe924c67820cde807d3f31cad7.webp 1200w","width":1200,"height":675,"alt":""},"banner":{"src":"https://s3.jawafdehi.org/case_uploads/a5d5d006f88a6fe04b72d0bde14e71eb317146f0e0cc6cdf3517de1d8aba73ef.webp","srcset":"https://s3.jawafdehi.org/case_uploads/186ad55bd77f36669f094d47f79eb3440b542d8b46912b5f52409e573582a8f0.webp 640w, https://s3.jawafdehi.org/case_uploads/d0f9e74b90f13d02c7abf3e11b113662a0d7c87ec7ccfbbde455fa469fc6b7ad.webp 1280w, https://s3.jawafdehi.org/case_uploads/a5d5d006f88a6fe04b72d0bde14e71eb317146f0e0cc6cdf3517de1d8aba73ef.webp 1600w","width":1600,"height":704,"alt":""},"thumbnail_image_id":363,"banner_image_id":278,"thumbnail_url":"","banner_url":"https://assets-cdn-api.ekantipur.com/thumb.php?src=https://assets-cdn.ekantipur.com/uploads/source/news/kantipur/2025/miscellaneous/patanjali-news-1062025024950-1000x0.jpg&w=1001&h=0","case_start_date":"2025-06-05","case_end_date":null,"dates":{"stages":[{"stage":"initial","start":"2025-06-05","courtcase_iri":"https://jawafdehi.org/courtcase/special/081-cr-0107"}]},"status":"ongoing","case_track":null,"status_override":null,"proceedings_started_on":"2025-06-05","proceedings_decided_on":null,"appeal_verdicts":{},"appeal_parties":{},"entities":[{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/location/kavrepalanchowk-district-dacfe5","display_name":"Kavrepalanchowk District","entity_type":"Place","type":"location","outcome":null,"notes":"हदबन्दीभन्दा बढी जग्गा खरिद, बिक्री तथा विवाद भएको प्रमुख स्थान ।","name":{"en":"Kavrepalanchowk District","ne":"Kavrepalanchowk District."},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/vizvaratna-zakya-166027","display_name":"Bishwratna Shakya","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"चौतारामा प्रा.लि. का संस्थापक सदस्यको रूपमा कम्पनीमार्फत जग्गा कारोबारमा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Bishwratna Shakya","ne":"विश्वरत्न शाक्य"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/aruna-kumara-sarada-9dc622","display_name":"Arun Kumar Sarda","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"कम्पनी सञ्चालन तथा सम्पत्ति व्यवस्थापनमार्फत जग्गा कारोबारमा संलग्न प्रमुख व्यवस्थापकीय भूमिका।","name":{"en":"Arun Kumar Sarda","ne":"अरुण कुमार सारडा"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/organization/cautarama-pra-li-0d9f9b","display_name":"Chautara Pvt. Ltd.","entity_type":"Organization","type":"accused","outcome":"charged","notes":"कम्पनीमार्फत जग्गा खरिद तथा हदबन्दी उल्लङ्घन प्रक्रियामा संलग्न संस्थागत भूमिका।","name":{"en":"Chautara Pvt. Ltd.","ne":"चौतारामा प्रा.लि."},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/amita-zrestha-2ef9f1","display_name":"Amit Shrestha","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा तथा सम्पत्ति व्यवस्थापनसम्बन्धी कारोबारमा संलग्न व्यक्तिगत भूमिका।","name":{"en":"Amit Shrestha","ne":"अमित श्रेष्ठ"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/namita-bhandari-ff20c8","display_name":"Namita Bhandari","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा खरिद–बिक्री तथा सम्पत्ति हस्तान्तरण प्रक्रियामा संलग्न व्यक्तिगत भूमिका।","name":{"en":"Namita Bhandari","ne":"नमिता भण्डारी"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/lala-kaji-zrestha-8aa204","display_name":"Lal Kaji Shrestha","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":".","name":{"en":"Lal Kaji Shrestha","ne":"लाल काजी श्रेष्ठ"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/minu-suvala-b19fdb","display_name":"Minu Suwal","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":".","name":{"en":"Minu Suwal","ne":"मिनु सुवाल"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/narayana-krsna-jaezi-48d00c","display_name":"Narayan Krishna Joshi","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा खरिद–बिक्री तथा सम्पत्ति कारोबारमा संलग्न व्यक्तिगत भूमिका।","name":{"en":"Narayan Krishna Joshi","ne":"नारायण कृष्ण जाेशी"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/prakaza-dhaubanjara-fdf3c7","display_name":"Prakash Dhaubanjar","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा कारोबारमा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Prakash Dhaubanjar","ne":"प्रकाश धौबन्जर"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/vikrama-prajapati-af75e1","display_name":"Bikram Prajapati","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा व्यवस्थापनमा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Bikram Prajapati","ne":"विक्रम प्रजापति"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/nirmala-paudela-914c29","display_name":"Nirmala Poudel","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा खरिद तथा कारोबारमा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Nirmala Poudel","ne":"निर्मला पौडेल"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/nhuche-ratna-dhautu-2a6e72","display_name":"Nhuche Ratna Dhautu","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा व्यवस्थापनमा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Nhuche Ratna Dhautu","ne":"न्हुछे रत्न धौतु"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/rajeza-sa-da-8e8d28","display_name":"Rajesh Sand","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा कारोबारमा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Rajesh Sand","ne":"राजेश साँद"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/rozani-laksmi-tuitui-1f2c68","display_name":"Roshni Lakshmi Tuitui","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा व्यवस्थापनमा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Roshni Lakshmi Tuitui","ne":"रोशनी लक्ष्मी तुईतुई"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/rakeza-suvala-954b25","display_name":"Rakesh Suwal","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा खरिद प्रक्रियामा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Rakesh Suwal","ne":"राकेश सुवाल"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/laksmi-kezari-bajibandara-67b696","display_name":"Lakshmi Keshari Bajibandar","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा कारोबारमा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Lakshmi Keshari Bajibandar","ne":"लक्ष्मी केशरी बाजीबन्दार"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/tulsi-rama-suvala-5c1142","display_name":"Tulsi Ram Suwal","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा व्यवस्थापनमा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Tulsi Ram Suwal","ne":"तुल्सी राम सुवाल"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/yadava-prasada-jozi-74315b","display_name":"Yadav Prasad Joshi","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा कारोबारमा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Yadav Prasad Joshi","ne":"यादव प्रसाद जोशी"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/guptaraja-koirala-0f329b","display_name":"Guptraj Koirala","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा खरिद प्रक्रियामा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Guptraj Koirala","ne":"गुप्तराज कोइराला"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/badri-bhakta-naaibha-ce1ef9","display_name":"Badri Bhakt Naebha","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा व्यवस्थापनमा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Badri Bhakt Naebha","ne":"बद्री भक्त नाऐभा"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/surendra-kumara-koirala-932569","display_name":"Surendra Kumar Koirala","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा कारोबारमा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Surendra Kumar Koirala","ne":"सुरेन्द्र कुमार कोइराला"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/damodara-adhikari-2ad040","display_name":"Damodar Adhikari","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा व्यवस्थापनमा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Damodar Adhikari","ne":"दामोदर अधिकारी"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/mlaga-doga-tamaga-0dfe16","display_name":"Mlang Dong Tamang","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा खरिद तथा समन्वयमा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Mlang Dong Tamang","ne":"म्लाङ डोङ तामाङ"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/rajeza-tvayana-27b465","display_name":"Rajesh Twayna","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा कारोबारमा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Rajesh Twayna","ne":"राजेश त्वायना"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/zivarama-tvanavasu-5feb13","display_name":"Shivram Twanawasu","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा व्यवस्थापनमा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Shivram Twanawasu","ne":"शिवराम त्वानावासु"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/manju-kava-d620ca","display_name":"Manju Kawa","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा कारोबारमा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Manju Kawa","ne":"मन्जु कवा"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/zivahari-thapa-e6fd0b","display_name":"Shivhari Thapa","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा खरिद तथा व्यवस्थापनमा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Shivhari Thapa","ne":"शिवहरी थापा"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/basudeva-thapa-473f37","display_name":"Basudev Thapa","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा कारोबारमा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Basudev Thapa","ne":"बासुदेव थापा"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/organization/susampanna-haujiga-pra-li-b758e5","display_name":"Susampanna Housing Pvt. Ltd.","entity_type":"Organization","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा विकास तथा आवासीय प्रयोजनका लागि प्रयोग गर्ने संस्थागत भूमिका।","name":{"en":"Susampanna Housing Pvt. Ltd.","ne":"सुसम्पन्न हाउजिङ प्रा.लि."},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/bhimadatta-jozi-f69abd","display_name":"Bhimdatt Joshi","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा खरिद प्रक्रियामा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Bhimdatt Joshi","ne":"भीमदत्त जोशी"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/virendralala-zrestha-4b815c","display_name":"Birendralal Shrestha","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा कारोबारमा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Birendralal Shrestha","ne":"वीरेन्द्रलाल श्रेष्ठ"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/laksmana-karki-fd7d0f","display_name":"Lakshman Karki","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा खरिद तथा व्यवस्थापनमा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Lakshman Karki","ne":"लक्ष्मण कार्की"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/dhruvaraja-thapa-bb4eee","display_name":"Dhruraj Thapa","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा व्यवस्थापन तथा कारोबारमा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Dhruraj Thapa","ne":"ध्रुवराज थापा"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/manu-ghimire-e0a938","display_name":"Manu Ghimire","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा खरिद प्रक्रियामा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Manu Ghimire","ne":"मनु घिमिरे"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/jivanaraja-kadela-b872cb","display_name":"Jibanraj Kadel","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा कारोबार सहजीकरणमा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Jibanraj Kadel","ne":"जीवनराज कडेल"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/oma-prakaza-vamzala-297ec0","display_name":"Om Prakash Banshal","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा खरिद तथा आर्थिक व्यवस्थापनमा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Om Prakash Banshal","ne":"ओम प्रकाश वंशल"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/bhojaraja-zarma-vagle-09c1fe","display_name":"Bhojraj Sharma Wagle","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा कारोबार तथा समन्वयमा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Bhojraj Sharma Wagle","ne":"भोजराज शर्मा वाग्ले"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/zaligrama-simha-95033c","display_name":"Shaligram Singh","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"कम्पनीमार्फत जग्गा खरिद तथा व्यवस्थापनमा संलग्न संस्थापक सदस्य भूमिका।","name":{"en":"Shaligram Singh","ne":"शालीग्राम सिंह"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/patajjali-yogapitha-nepala-7cd48c","display_name":"Patanjali Yogpeeth Nepal","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"हदबन्दी उल्लङ्घन हुने गरी जग्गा खरिद गर्ने संस्थागत भूमिका।","name":{"en":"Patanjali Yogpeeth Nepal","ne":"पतञ्जली योगपीठ नेपाल"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/ezu-mainali-ae08a3","display_name":"Eshu Mainali","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"बैंकिङ प्रक्रिया कार्यान्वयनमा संलग्न जुनियर व्यवस्थापन भूमिका।","name":{"en":"Eshu Mainali","ne":"एशु मैनाली"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/manoja-nyaupane-e96fbf","display_name":"Manoj Nyaupane","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"वित्तीय कारोबार सहजीकरणमा संलग्न उपप्रबन्धक भूमिका।","name":{"en":"Manoj Nyaupane","ne":"मनोज न्यौपाने"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/vikranta-koirala-7f5a73","display_name":"Bikrant Koirala","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"बैंकिङ सहायक कार्यान्वयनमा संलग्न वरिष्ठ सहायक भूमिका।","name":{"en":"Bikrant Koirala","ne":"विक्रान्त कोइराला"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/ravina-kumara-nepala-c340f1","display_name":"Rabin Kumar Nepal","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"बैंकिङ व्यवस्थापन तथा वित्तीय सहजीकरणमा संलग्न प्रमुख व्यवस्थापक भूमिका।","name":{"en":"Rabin Kumar Nepal","ne":"रविन कुमार नेपाल"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/samjaya-kumara-siddhi-4ec5de","display_name":"Sanjay Kumar Siddhi","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जोखिम व्यवस्थापन तथा वित्तीय नियन्त्रणमा संलग्न विभागीय प्रमुख भूमिका।","name":{"en":"Sanjay Kumar Siddhi","ne":"संजय कुमार सिद्धि"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/sunila-ratna-sthapita-c8e553","display_name":"Sunil Ratna Sthapit","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"बैंकिङ अनुपालन तथा नियमनमा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Sunil Ratna Sthapit","ne":"सुनील रत्न स्थापित"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/aza-rana-adhikari-1068b9","display_name":"Asha Rana Adhikari","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"वित्तीय स्वीकृति तथा व्यवस्थापनमा संलग्न सहायक महाप्रबन्धक भूमिका।","name":{"en":"Asha Rana Adhikari","ne":"आशा राणा अधिकारी"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/bala-rama-vista-be3715","display_name":"Bal Ram Bisht","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"बैंकिङ निर्णय कार्यान्वयनमा संलग्न नायब महाप्रबन्धक भूमिका।","name":{"en":"Bal Ram Bisht","ne":"बाल राम विष्ट"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/mamata-parajuli-58b994","display_name":"Mamta Parajuli","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"वित्तीय प्रक्रिया सहजीकरणमा संलग्न अधिकृत भूमिका।","name":{"en":"Mamta Parajuli","ne":"ममता पराजुली"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/rajiva-sapakota-40e07d","display_name":"Rajiv Sapkota","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"बैंकिङ कारोबार स्वीकृति तथा शाखा सञ्चालनमा संलग्न शाखा प्रबन्धक भूमिका।","name":{"en":"Rajiv Sapkota","ne":"राजीव सापकोटा"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/sujita-pokharela-35706b","display_name":"Sujit Pokharel","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जोखिम विश्लेषण तथा वित्तीय मूल्याङ्कनमा संलग्न अधिकृत भूमिका।","name":{"en":"Sujit Pokharel","ne":"सुजित पोखरेल"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/nita-pradhana-f3c659","display_name":"Nita Pradhan","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"बैंकिङ व्यवस्थापन तथा वित्तीय स्वीकृतिमा संलग्न सहायक महाप्रबन्धक भूमिका।","name":{"en":"Nita Pradhan","ne":"नीता प्रधान"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/kizora-kumara-maharjana-c7c475","display_name":"Kishor Kumar Maharjan","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"बैंकिङ निर्णय तथा वित्तीय सहजीकरणमा संलग्न प्रमुख कार्यकारी अधिकृत भूमिका।","name":{"en":"Kishor Kumar Maharjan","ne":"किशोर कुमार महर्जन"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/rajakumara-sigdela-b25113","display_name":"Rajkumar Sigdel","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"प्रशासनिक सहयोग तथा अभिलेख व्यवस्थापनमा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Rajkumar Sigdel","ne":"राजकुमार सिग्देल"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/madhava-prasada-homagai-762177","display_name":"Madhav Prasad Homagain","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"गुठी व्यवस्थापन तथा अभिलेख कार्यमा संलग्न गाँठिवाला भूमिका।","name":{"en":"Madhav Prasad Homagain","ne":"माधव प्रसाद होमागाईँ"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/padama-prasada-acarya-162a16","display_name":"Padam Prasad Acharya","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"प्रशासनिक सहजीकरणमा संलग्न वरिष्ठ सहायक भूमिका।","name":{"en":"Padam Prasad Acharya","ne":"पदम प्रसाद आचार्य"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/krsnahari-bhattarai-74f02c","display_name":"Krishnahari Bhattarai","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"गुठी संस्थानको कार्यवाहक नेतृत्व तथा निर्णय कार्यान्वयनमा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Krishnahari Bhattarai","ne":"कृष्णहरि भट्टराई"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/vaikuntha-prasada-regmi-e9a904","display_name":"Baikunth Prasad Regmi","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"गुठी संस्थान शाखा कार्यालयको निर्णय तथा प्रशासनिक कार्यान्वयनमा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Baikunth Prasad Regmi","ne":"वैकुण्ठ प्रसाद रेग्मी"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/mohana-prasada-parajuli-ef55f9","display_name":"Mohan Prasad Parajuli","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"मालपोत प्रक्रिया कार्यान्वयनमा संलग्न नायब सुब्बास्तरीय भूमिका।","name":{"en":"Mohan Prasad Parajuli","ne":"मोहन प्रसाद पराजुली"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/jiva-ramana-upreti-2cbc13","display_name":"Jiv Raman Upreti","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"प्रशासनिक सहजीकरणमा संलग्न नायब सुब्बास्तरीय भूमिका।","name":{"en":"Jiv Raman Upreti","ne":"जीव रमण उप्रेती"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/tulamani-rajabhandari-6db77d","display_name":"Tulamani Rajbhandari","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"मालपोत प्रक्रिया कार्यान्वयनमा संलग्न नायब सुब्बास्तरीय भूमिका।","name":{"en":"Tulamani Rajbhandari","ne":"तुलामणि राजभण्डारी"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/umeza-raja-dahala-56c9be","display_name":"Umesh Raj Dahal","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"प्रशासनिक कार्यान्वयनमा संलग्न शाखा अधिकृत भूमिका।","name":{"en":"Umesh Raj Dahal","ne":"उमेश राज दाहाल"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/hari-prasada-humagai-616d7c","display_name":"Hari Prasad Humagain","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"मालपोत प्रक्रिया सहजीकरणमा संलग्न खरिदार भूमिका।","name":{"en":"Hari Prasad Humagain","ne":"हरि प्रसाद हुमागाईँ"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/ziva-hari-zarma-suvedi-1f1e17","display_name":"Shiv Hari Sharma Suvedi","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"प्रशासनिक निर्णय कार्यान्वयनमा संलग्न शाखा अधिकृत (विशेष) भूमिका।","name":{"en":"Shiv Hari Sharma Suvedi","ne":"शिव हरी शर्मा सुवेदी"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/veda-prasada-aryala-c99fc7","display_name":"Bed Prasad Aryal","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा दर्ता तथा स्वीकृति प्रक्रियामा संलग्न मालपोत अधिकृत भूमिका।","name":{"en":"Bed Prasad Aryal","ne":"वेद प्रसाद अर्याल"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/janardana-guragai-c5a96d","display_name":"Janardan Guragain","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"मालपोत कार्यालयको नेतृत्व तथा निर्णय कार्यान्वयनमा संलग्न प्रमुख मालपोत अधिकृत भूमिका।","name":{"en":"Janardan Guragain","ne":"जनार्दन गुरागाईँ"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/mohanarama-zarma-f2239e","display_name":"Mohanram Sharma","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"प्रशासनिक प्रक्रिया सहजीकरणमा संलग्न खरिदार भूमिका।","name":{"en":"Mohanram Sharma","ne":"मोहनराम शर्मा"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/krsna-prasada-sapakota-525df1","display_name":"Krishna Prasad Sapkota","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"मालपोत प्रक्रिया कार्यान्वयनमा संलग्न नायब सुब्बास्तरीय भूमिका।","name":{"en":"Krishna Prasad Sapkota","ne":"कृष्ण प्रसाद सापकोटा"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/rozanakaji-baspau-38bbf2","display_name":"Roshnkaji Baspau","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"प्रशासनिक सहजीकरणमा संलग्न खरिदार भूमिका।","name":{"en":"Roshnkaji Baspau","ne":"रोशनकाजी बास्पौ"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/rama-prasada-satyala-92e56f","display_name":"Ram Prasad Satyal","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा प्रशासन कार्यान्वयनमा संलग्न नायब सुब्बास्तरीय भूमिका।","name":{"en":"Ram Prasad Satyal","ne":"राम प्रसाद सत्याल"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/hararizarana-zrestha-e38ef8","display_name":"Haririsaran Shrestha","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"मालपोत प्रक्रिया सहजीकरणमा संलग्न नायब सुब्बास्तरीय भूमिका।","name":{"en":"Haririsaran Shrestha","ne":"हररिशरण श्रेष्ठ"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/rama-kaji-zrestha-c7c01a","display_name":"Ram Kaji Shrestha","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"प्रशासनिक प्रक्रिया कार्यान्वयनमा संलग्न नायब सुब्बास्तरीय भूमिका।","name":{"en":"Ram Kaji Shrestha","ne":"राम काजी श्रेष्ठ"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/visnu-prasada-homagai-3a67c3","display_name":"Bishnu Prasad Homagain","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"मालपोत प्रक्रिया कार्यान्वयनमा संलग्न नायब सुब्बास्तरीय भूमिका।","name":{"en":"Bishnu Prasad Homagain","ne":"विष्णु प्रसाद होमागाईँ"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/maniraja-basneta-97ae6e","display_name":"Maniraj Basnet","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"विशेष प्रशासनिक निर्णय कार्यान्वयनमा संलग्न शाखा अधिकृत भूमिका।","name":{"en":"Maniraj Basnet","ne":"मनिराज बस्नेत"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/puspa-kumara-paudela-e7fd4f","display_name":"Pushp Kumar Poudel","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"प्रशासनिक प्रक्रिया सहजीकरणमा संलग्न खरिदार भूमिका।","name":{"en":"Pushp Kumar Poudel","ne":"पुष्प कुमार पौडेल"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/vinoda-koirala-a07815","display_name":"Binod Koirala","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"मालपोत कार्यान्वयनमा संलग्न नायब सुब्बास्तरीय भूमिका।","name":{"en":"Binod Koirala","ne":"विनोद कोइराला"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/badriprasada-humagai-4bb4f7","display_name":"Badriprasad Humagain","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा दर्ता तथा प्रक्रिया सहजीकरणमा संलग्न खरिदारस्तरीय भूमिका।","name":{"en":"Badriprasad Humagain","ne":"बद्रीप्रसाद हुमागाईँ"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/kedaranatha-bhattarai-761c1f","display_name":"Kedarnath Bhattarai","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"मालपोत प्रशासनिक कार्यान्वयनमा संलग्न नायब सुब्बास्तरीय भूमिका।","name":{"en":"Kedarnath Bhattarai","ne":"केदारनाथ भट्टराई"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/rama-krsna-khatri-c1bbcb","display_name":"Ram Krishna Khatri","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा दर्ता प्रक्रियामा संलग्न नायब सुब्बास्तरीय भूमिका।","name":{"en":"Ram Krishna Khatri","ne":"राम कृष्ण खत्री"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/prema-bahadura-desara-e7359a","display_name":"Prem Bahadur Desar","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"जग्गा दर्ता तथा स्वीकृति प्रक्रियामा संलग्न मालपोत अधिकृतको भूमिका।","name":{"en":"Prem Bahadur Desar","ne":"प्रेम बहादुर देसार"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/jivaccha-bahadura-karki-45bb2a","display_name":"Jivachh Bahadur Karki","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"प्रशासनिक सहजीकरणमा संलग्न नायब सुब्बास्तरीय भूमिका।","name":{"en":"Jivachh Bahadur Karki","ne":"जीवच्छ बहादुर कार्की"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/sitarama-pokharela-ec9b50","display_name":"Sitaram Pokharel","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"विभागीय कार्यान्वयन तथा प्रक्रिया संचालनमा संलग्न शाखा अधिकृत भूमिका।","name":{"en":"Sitaram Pokharel","ne":"सिताराम पोखरेल"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/rajarama-thapa-3a5092","display_name":"Rajaram Thapa","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"विभागीय प्रशासनिक कार्यान्वयनमा संलग्न उपसचिवस्तरीय भूमिका।","name":{"en":"Rajaram Thapa","ne":"राजाराम थापा"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/kezara-bahadura-baniya-ce1a25","display_name":"Keshar Bahadur Baniya","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"विभागीय निर्णय कार्यान्वयन तथा समन्वयमा संलग्न महानिर्देशकस्तरीय भूमिका।","name":{"en":"Keshar Bahadur Baniya","ne":"केशर बहादुर बानियाँ"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/hupendramani-ke-si-0f4e19","display_name":"Hupendramani K.C.","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"प्रशासनिक निर्णय कार्यान्वयनमा संलग्न उपसचिवस्तरीय भूमिका।","name":{"en":"Hupendramani K.C.","ne":"हुपेन्द्रमणि के.सी."},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/gandhi-prasada-suvedi-4d140c","display_name":"Gandhi Prasad Subedi","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"नीतिगत निर्णय कार्यान्वयनमा संलग्न उपसचिवस्तरीय भूमिका।","name":{"en":"Gandhi Prasad Subedi","ne":"गान्धी प्रसाद सुवेदी"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/kalanidhi-paudyala-9b131c","display_name":"Kalanidhi Poudyal","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"कानूनी राय तथा निर्णय सहजीकरणमा संलग्न उपसचिव (कानून) भूमिका।","name":{"en":"Kalanidhi Poudyal","ne":"कलानिधि पौड्याल"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/lala-mani-jozi-7f1796","display_name":"Lal Mani Joshi","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"भूमिसुधारसम्बन्धी प्रशासनिक निर्णय कार्यान्वयनमा संलग्न सहसचिवस्तरीय भूमिका।","name":{"en":"Lal Mani Joshi","ne":"लाल मणि जोशी"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/jita-bahadura-thapa-1f105e","display_name":"Jit Bahadur Thapa","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"मन्त्रालयस्तरको प्रशासनिक निर्णय कार्यान्वयनमा संलग्न सहसचिवस्तरीय भूमिका।","name":{"en":"Jit Bahadur Thapa","ne":"जीत बहादुर थापा"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/chaviraja-panta-0954db","display_name":"Chhbiraj Pant","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"भूमिसुधार तथा व्यवस्था मन्त्रालयको सचिवस्तरबाट नीतिगत निर्णय कार्यान्वयनमा संलग्न भूमिका।","name":{"en":"Chhbiraj Pant","ne":"छविराज पन्त"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/kamala-ghimire-94b553","display_name":"Kamala Ghimire","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"मन्त्रिपरिषद्को सचिवस्तरीय निर्णय प्रक्रियासँग सम्बन्धित उत्तराधिकारी प्रतिनिधित्व भूमिका।","name":{"en":"Kamala Ghimire","ne":"कमला घिमिरे"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/santosa-zrestha-564167","display_name":"Santosh Shrestha","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"भूमिसुधार तथा व्यवस्था सम्बन्धी नीतिगत निर्णयमा संलग्न मन्त्रीस्तरीय भूमिकाको उत्तराधिकारी प्रतिनिधित्व।","name":{"en":"Santosh Shrestha","ne":"सन्तोष श्रेष्ठ"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/prema-bahadura-simha-61a58d","display_name":"Prem Bahadur Singh","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"कानूनी तथा विधेयक निर्णय प्रक्रियामा संलग्न मन्त्रीस्तरीय भूमिका।","name":{"en":"Prem Bahadur Singh","ne":"प्रेम बहादुर सिंह"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/person/madhava-kumara-nepala-107c8a","display_name":"Madhav Kumar Nepal","entity_type":"Person","type":"accused","outcome":"charged","notes":"हदबन्दी उल्लङ्घनसम्बन्धी नीतिगत निर्णय प्रक्रियामा संलग्न तत्कालीन प्रधानमन्त्रीस्तरीय भूमिका।","name":{"en":"Madhav Kumar Nepal","ne":"माधव कुमार नेपाल"},"image":null},{"nes_id":"https://jawafdehi.org/entity/location/district/kavrepalanchok-np0324","display_name":"Kavrepalanchok","entity_type":"AdministrativeArea,jawafdehi:District","type":"location","outcome":null,"notes":"","name":{"en":"Kavrepalanchok","ne":"काभ्रेपलाञ्चोक"},"image":null}],"tags":["Land Scandel","Prime Minister of Nepal","Abuse of Power."],"description":"## मुद्धाकाे विस्तृत विवरण ।\r\n\r\nयो मुद्दा पतञ्जली योग पीठ तथा आयूर्वेद कम्पनी नेपाल (हाल पतञ्जली योगपीठ) नामक मुनाफा वितरण नगर्ने प्रकृतिको कम्पनीले काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको साँगा, महेन्द्रज्योति र चलालगणेशस्थान गाउँ विकास समितिहरूमा भूमि सम्बन्धी ऐन, २०२१ ले तोकेको हदबन्दीभन्दा बढी जग्गा गैरकानूनी रूपमा खरिद गरेको, उक्त जग्गा धितो राखी बैंकबाट ऋण लिएको, सरकारी तवरबाट हदबन्दी छुट प्राप्त गरेको र सार्वजनिक सम्पत्ति निजी व्यक्तिहरूमा हस्तान्तरण गरेको भन्ने व्यापक भ्रष्टाचारको अभियोगसहित अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग (अख्तियार) ले मिति २०८२।०२।२२ गते (२०२५-०६-०५ AD) विशेष अदालत, काठमाडौँमा ९३ जना प्रतिवादी (तथा केही संस्था) विरुद्ध आरोपपत्र दायर गरेको सम्बन्धी छ। यो मुद्दामा तत्कालीन प्रधानमन्त्री माधव कुमार नेपालसमेत संलग्न भएको आरोप लगाइएको छ । हाल मुद्धाकाे प्रगती विवरणको कुरा गर्नु पर्दा उक्त मुद्धा विशेष अदालतमा विचाराधिन नै रहेकाे छ ।\r\n\r\n## **अख्तियारकाे मागदावी**\r\n\r\n### कसुर नं १: पताञ्जली कम्पनीकाे नाममा हदबन्दा बढी जग्गा खरिद गर्न गलत लिखत तयार पारेकाे\r\n\r\nपतञ्जली योगपीठ तथा आयुर्वेद कम्पनी नेपाल २०६४/०७/२३ को सञ्चालक समितिको निर्णयबाट कम्पनीका सञ्चालक शालीग्राम सिंहलाई जग्गा खरिद तथा सम्बन्धित सबै कानूनी कार्य गर्ने पूर्ण अधिकार दिइएको देखिन्याे र त्यही अधिकार प्रयाेग गर्दै त्यसपछि काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाका साँगा, महेन्द्रज्योति र चलालगणेशस्थान क्षेत्रमा २०६४/०८/२४ देखि जग्गा खरिद सुरु भई कुल ५५४ रोपनीभन्दा बढी जग्गा कम्पनीको नाममा खरिद गरिएको देखिन्छ, जसमा गुठी जग्गाको मोहियानी हकसमेत समावेश रहेको छ।\r\n\r\nतर भूमिसम्बन्धी ऐन, २०२१ को दफा ७ र ८ अनुसार तोकिएको हद (जग्गावालाको लागि ७५ रोपनी र मोहीको लागि २० रोपनी) भन्दा अत्यधिक बढी जग्गा खरिद गरिएकोले उक्त कार्य दफा १० विपरीत भई गैरकानूनी देखिन्छ, जसअनुसार त्यस्तो जग्गा जफत हुने व्यवस्था पनि रहेको छ। जग्गा प्रशासन निर्देशिका, २०५८ तथा गुठी संस्थान ऐन, २०३३ ले समेत हदबन्दी पालना गर्नुपर्ने स्पष्ट व्यवस्था गरेको हुँदाहुँदै सम्बन्धित निकायहरूले सोको पालना नगरेको देखिन्छ।\r\n\r\nमालपोत कार्यालय काभ्रेपलाञ्चोकका कर्मचारीहरूले बयानमा आफूलाई यस बारेमा जानकारी नभएको उल्लेख गरे तापनि एकै कम्पनीको नाममा निरन्तर रूपमा ठूलो परिमाणमा जग्गा पारित हुँदै गएको अवस्थामा आवश्यक सतर्कता नअपनाई लिखत पारित गर्ने तथा श्रेस्ता कायम गर्ने कार्य गरिएको देखिन्छ जुन बदनियतपूर्ण रहेको निष्कर्ष निकालिएको छ। विशेषतः तत्कालीन मालपोत अधिकृत प्रेमबहादुर देसारलाई हदभन्दा बढी जग्गा खरिद भइरहेको जानकारी हुँदाहुँदै पनि सो कार्यलाई अघि बढाएको देखिन्छ।\r\n\r\nत्यसैगरी कम्पनीका तर्फबाट कार्य गर्ने शालीग्राम सिंहले हदबन्दी सम्बन्धी जानकारी नभएको भनी बयान गरे पनि उनले नै मन्त्रालयमा हदबन्दी छुटका लागि निवेदन दिएको तथ्यबाट उनलाई कानूनी व्यवस्थाबारे जानकारी रहेको स्पष्ट हुन्छ। यसबाट कम्पनी तथा सम्बन्धित व्यक्तिहरूले आपसी मिलेमतोमा बदनियतपूर्वक हदभन्दा बढी जग्गा खरिद गरेको देखिन्छ।\r\n\r\nगुठी संस्थानका पदाधिकारीहरूले पनि आफ्नो जिम्मेवारी सीमित रहेको भन्दै हदबन्दी जाँच नगरेको बताए तापनि प्रचलित कानून विपरीत मोहीको नाममा अत्यधिक जग्गा दर्ता गरी प्रमाणित गर्ने कार्य भएको देखिन्छ। तसर्थ उक्त कार्यमा समबन्धीत मानुवाभहरूले अाफनाे अख्तियारकाे दुरूप्रयाेग गरी भ्रष्टचार गरेकाे हुनाले तपशिल व्यक्ति उपर विशेष अदालतमा भ्रष्टचारकाे मुद्धा दायर गरिएकाे छ ।\r\n\r\n|  |  |  |  |\r\n| --- | --- | --- | --- |\r\n| स.नं. | नाम / संस्था | पद तथा कार्यालय | लागू दफा तथा कसूरको स्वरूप |\r\n| १ | प्रेमबहादुर देसार लगायत अन्य कर्मचारीहरू (मालपोत कार्यालय, काभ्रेपलाञ्चोक) | मालपोत अधिकृत, शाखा अधिकृत, नायब सुब्बा तथा खरिदार | दफा ९ बमोजिम गैरकानूनी रूपमा जग्गा पारित गरी भ्रष्टाचार गरेको |\r\n| २ | वैकुण्ठ प्रसाद रेग्मी लगायत अन्य कर्मचारीहरू (गुठी संस्थान, काभ्रेपलाञ्चोक) | कार्यालय प्रमुख, फाँटवाला तथा कार्यालय सहायक | दफा ९ बमोजिम गैरकानूनी कार्यमा संलग्न भई जग्गा सम्बन्धी निर्णयमा सहमति दिएको |\r\n| ३ | पतञ्जली योग पीठ तथा आयुर्वेद कम्पनी नेपाल तथा शालिग्राम सिंह | कम्पनी तथा संस्थापक सदस्य | दफा ९ को मतियार भई दफा २२ बमोजिम मुख्य कसूरदार सरह भ्रष्टाचारमा संलग्न भएको |\r\n\r\n### **कसुर नं २: मालपोत कार्यालय काभ्रेपलाञ्चोकबाट पतञ्जली योग पीठ तथा आयुर्वेद कम्पनी नेपालको नाममा रहेको जफत तथा सरकारी सार्वजनिक कायम हुने हदभन्दा बढीको जग्गासमेत धितो स्वीकार गरी धितो लिखत पारित गरी गराई सनराइज बैंक लिमिटेड (हाल लक्ष्मी सनराइज बैंक) बाट ऋण प्रवाह गरे गराएको ।**\r\n\r\nपतञ्जली योग पीठ तथा आयुर्वेद कम्पनी नेपालको नाममा रहेको हदभन्दा बढी (कानूनअनुसार जफत हुनुपर्ने) जग्गालाई धितो राखी सनराइज बैंक लिमिटेड (हाल लक्ष्मी सनराइज बैंक) बाट रु. ९ करोड ओभरड्राफ्ट कर्जा स्वीकृत गरी प्रवाह गरिएको देखिन्छ। उक्त कर्जाका लागि काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाका विभिन्न स्थानका जम्मा करिब ५२१ रोपनीभन्दा बढी जग्गा—जसमध्ये केही गुठीको जग्गामा मोहियानी हकसमेत रहेको—धितो राखिएको थियो।\r\n\r\nजग्गाको मूल्याङ्कन M-Tech Engineering ले गरी उच्च मूल्य देखाइएको भए पनि तीमध्ये ठूलो हिस्सा भूमिसम्बन्धी ऐन, २०२१ दफा ०७ र ०८ अनुसार हदभन्दा बढी भएको र दफा ११ अनुसार जफत हुनुपर्ने प्रकृतिको देखिन्छ। यस्तो गैरकानूनी जग्गालाई नै धितो स्वीकार गरी बैंकले कर्जा प्रवाह गरेको, जसमा बैंकका विभिन्न तहका कर्मचारी (सिफारिस, जोखिम मूल्याङ्कन र स्वीकृति दिने) सबैको संलग्नता देखिन्छ।\r\n\r\nकर्जा स्वीकृत गर्दा कम्पनीको कुनै स्पष्ट व्यवसायिक योजना (Business Plan) नरहेको, मातृ कम्पनीसँगको सम्बन्ध पुष्टि नभएको, तथा भारतस्थित पतञ्जलीको वित्तीय विवरणकै आधारमा कर्जा दिइएको देखिन्छ, जसले निर्णय प्रक्रियामा गम्भीर त्रुटि र बदनियत संकेत गर्दछ।\r\n\r\nगुठी संस्थान काभ्रेपलाञ्चोकले पनि आफ्नो क्षेत्राधिकार बाहिरको विषय भन्दै हदबन्दी जाँच नगरी धितो राख्न सहमति दिएको देखिन्छ। त्यस्तै मालपोत कार्यालयले समेत हदभन्दा बढी जग्गा भएको स्पष्ट अवस्थामा धितो लिखत पारित गरेको पाइन्छ, जहाँ सम्बन्धित कर्मचारीहरूले जिम्मेवारी पन्छाउने प्रयास गरेका देखिन अायाे\r\n\r\nकम्पनीका सञ्चालक शालिग्राम सिंहलाई हदबन्दी सम्बन्धी जानकारी हुँदाहुँदै पनि त्यस्तो जग्गा धितो राखी कर्जा लिएको स्वीकारोक्ति रहेकाे छ ।\r\n\r\n|  |  |  |  |\r\n| --- | --- | --- | --- |\r\n| क्र.सं. | प्रतिवादीहरू | कसूर | सजाय |\r\n| १ | मालपोत कार्यालय, काभ्रेपलाञ्चोकका तत्कालीन नायब सुब्बाहरू विनोद कोइराला, रामकृष्ण खत्री, हरिशरण श्रेष्ठ, रामकाजी श्रेष्ठ र खरिदार बद्रीप्रसाद हुमागाईँ। | भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ को दफा ९ बमोजिमको कसूर। | भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ को दफा ९ बमोजिम कैद र जरिवाना सजायको मागदाबी लिइएको छ। |\r\n| २ | गुठी संस्थान, शाखा कार्यालय, काभ्रेपलाञ्चोकका तत्कालीन वरिष्ठ सहायक पवन आचार्य। | भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ को दफा ९ बमोजिमको कसूर। | भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ को दफा ९ बमोजिम कैद र जरिवाना सजायको मागदाबी लिइएको छ। |\r\n| ३ | तत्कालीन सनराइज बैंक लिमिटेडका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत किशोर कुमार महर्जन, सहायक महाप्रबन्धक नीता प्रधान, जोखिम विभागका अधिकृत सुजित पोखरेल, शाखा प्रबन्धक राजीव सापकोटा र अधिकृत ममता पराजुली। | भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ को दफा ९ को मतियार भई भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ को दफा २२ बमोजिमको कसूर। | भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ को दफा ९ बमोजिम मुख्य कसूरदारहरूलाई हुने सजायलाई आधार मानी सोही ऐनको दफा २२ को प्रतिबन्धात्मक वाक्यांश बमोजिम मुख्य कसूरदारलाई हुने सजाय सरह सजायको मागदाबी लिइएको छ। |\r\n| ४ | पतञ्जली योग पीठ तथा आयुर्वेद कम्पनी नेपाल र उक्त कम्पनीका मुख्य भई कामकाज गर्ने संस्थापक सदस्य शालिग्राम सिंह। | भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ को दफा ९ को मतियार भई भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ को दफा २२ बमोजिमको कसूर। | भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ को दफा ९ बमोजिम मुख्य कसूरदारहरूलाई हुने सजायलाई आधार मानी सोही ऐनको दफा २२ को प्रतिबन्धात्मक वाक्यांश बमोजिम मुख्य कसूरदारलाई हुने सजाय सरह सजायको मागदाबी लिइएको छ। |\r\n\r\n### **कसूरजन्य कार्य ३: राष्ट्रसेवकहरूले आफ्नो ओहोदाको दुरुपयोग गरी गराई पतञ्जली योग पीठ तथा आयुर्वेद कम्पनी नेपालले गैरकानूनी तरिकाले खरिद गरेको हदभन्दा बढी जग्गा जफत तथा सरकारी सार्वजनिक कायम हुनेमा, उक्त सरकारी सार्वजनिक सम्पत्ति बदनियतपूर्वक व्यक्ति/कम्पनीमा हस्तान्तरण गरी गराई निजी प्रयोग प्रचलनमा ल्याएको सम्बन्धमा:**\r\n\r\nपतञ्जली योग पीठ तथा आयुर्वेद कम्पनी नेपाल नामको मुनाफा वितरण नगर्ने कम्पनीको रूपमा दर्ता भएको, र उक्त कम्पनीका संस्थापक सदस्यहरू स्वामी रामदेव, आचार्य बालकृष्ण, राजेन्द्र दास, राजेन्द्र सिंहसमेत ४ जना भारतीय नागरिक र शालिग्राम सिंह नेपाली नागरिक रहेको देखिन्छ।\r\n\r\nकम्पनी ऐन, २०६३ को दफा १६६ मा मुनाफा वितरण नगर्ने कम्पनी खोल्न सक्ने व्यवस्था भएको देखिए तापनि सोही ऐनको दफा ४ बमोजिम विदेशी व्यक्ति वा कम्पनी वा निकाय संस्थापक भएमा प्रचलित कानून बमोजिम नेपालमा लगानी वा व्यवसाय वा कारोबार गर्ने बारेमा प्राप्त अनुमति पत्र हुनुपर्ने अनिवार्य व्यवस्था गरेको देखिन्छ। पतञ्जली योग पीठ तथा आयुर्वेद कम्पनी नेपाल दर्ता हुँदा उक्त कानूनी व्यवस्था बमोजिमको अनुमति पत्र भए गरेको नदेखिएकाले उक्त कम्पनी स्थापना गर्दा नै कानूनले तोकेको प्रक्रिया अवलम्बन नगरी गैरकानूनी तरिकाले दर्ता भएको देखिन्छ।\r\n\r\nसाथै, उक्त कम्पनी दर्ता गर्दा नै उद्योगसँग सम्बन्धित उद्देश्यहरू हटाए पश्चात् मात्र मुनाफा वितरण नगर्ने कम्पनीको रूपमा दर्ता भएको तथ्य उक्त कम्पनी दर्तासँग सम्बन्धित कागजात र उक्त कम्पनीको प्रबन्धपत्र तथा नियमावलीबाट देखिन्छ। उक्त कम्पनी \"उद्योग प्रतिष्ठानलाई हदबन्दीभन्दा बढी जग्गा उपलब्ध गराउने कार्यनीति, २०६२\" को पृष्ठभूमि खण्ड (ग) र औद्योगिक व्यवसाय ऐन, २०४९ को दफा २(क) ले परिभाषित तथा सोही ऐनको दफा ३४ बमोजिमको उद्योग भए गरेको देखिँदैन। यसबाट पतञ्जली योग पीठ तथा आयुर्वेद कम्पनी नेपाल उद्योग नगर्ने प्रकृतिको कम्पनी रहेको देखिन्छ। तसर्थ, यस कम्पनीले उक्त कार्यनीति बमोजिम प्रक्रिया अवलम्बन गरी जग्गाको हदबन्दी छुट लगायतको कुनै पनि सुविधा प्राप्त गर्न सक्ने अवस्था देखिँदैन।\r\n\r\nउक्त कम्पनीका संस्थापक सदस्यहरू स्वामी रामदेव, आचार्य बालकृष्ण, राजेन्द्र दास र शालिग्राम सिंहको उपस्थितिमा उक्त कम्पनीकाे बैठकबाट कम्पनीको नाममा आश्रम स्थल निर्माण तथा अन्य कार्यको लागि चल-अचल सम्पत्ति खरिद गर्ने, खरिद-बिक्री गर्न रजिष्ट्रेशन नामसारी लगायतको सम्पूर्ण काम कारबाही गर्न कम्पनीका सञ्चालक सदस्य शालिग्राम सिंहलाई अख्तियारी दिने निर्णय भएको देखिन्छ।\r\n\r\nपतञ्जली योग पीठ तथा आयुर्वेद कम्पनी नेपाल दर्ता भए पश्चात् करिब ११ महिनाको अवधिमा जिल्ला काभ्रेपलाञ्चोकका साविक साँगा, महेन्द्रज्योति र चलालगणेशस्थान गा.वि.स. अन्तर्गत कुल क्षेत्रफल ५५४-५-१-० रोपनी जग्गा खरिद गरेको देखिन्छ। उक्त क्षेत्रफल मध्ये साँगा र महेन्द्रज्योति गा.वि.स.को २५२-३-१-०.२५ रोपनी जग्गाको जग्गाधनी गुठी संस्थान, वहिटचोक सदावर्त गुठी भई पतञ्जली योग पीठ तथा आयुर्वेद कम्पनी नेपाल मोही भएको देखिन्छ। कम्पनीले खरिद गरेको उक्त जग्गा भूमि सम्बन्धी ऐन, २०२१ को दफा ७ र ८ बमोजिमको अधिकतम हदभन्दा बढी रहेको देखिन्छ। उक्त कार्यमा मालपोत कार्यालय काभ्रेपलाञ्चोकका तत्कालीन मालपोत अधिकृत प्रेम बहादुर देसार लगायतका कर्मचारीहरूको संलग्नता देखिन्छ।\r\n\r\nकम्पनीले मिति २०६४।०९।०९ गते ७०० रोपनी जग्गाको हदबन्दी छुट माग गरी भूमि सुधार तथा व्यवस्था मन्त्रालयमा निवेदन दिएको थियाे । उद्योग नगर्ने उक्त कम्पनीले गुरुयोजना लगायतका आवश्यक कागजात पेश नगरी केबल निवेदन मात्र दिएको अवस्थामा, मालपोत कार्यालय काभ्रेपलाञ्चोकका तत्कालीन अधिकृत प्रेम बहादुर देसारले जग्गा हदबन्दी छुट दिन उपयुक्त हुने भनी एकल निर्णय गरी फाइल विभागमा पठाएको देखिन्छ ।\r\n\r\nप्रेम बहादुर देसारले आफू कार्यालय प्रमुख हुँदा सो कम्पनीको नाममा हदबन्दी भन्दा बढी जग्गा दर्ता/पास गरिसकेको अवस्थामा पनि सो तथ्य लुकाई \"जग्गा खरिद गर्न लागेको\" भनी झूटो विवरण सहितको गलत प्रतिवेदन दिएको देखिन अायाे, भूमि सुधार मन्त्रालयका उप-सचिवहरू हुपेन्द्रमणि के.सी., इन्द्र प्रसाद ढुङ्गाना र केशव बहादुर थापाले \"हदबन्दी छुट पाउन उद्योग नै हुनुपर्ने\" कानूनी राय दिए तापनि मालपोत कार्यालयले बदनियतपूर्वक उक्त कम्पनी \"नाफा रहित सामाजिक संस्था\" भएको भनी गलत सिफारिस पठाएको देखिन्छ ।\r\n\r\nथप अनुसन्धानबाट , एकातिर हदबन्दी छुटको प्रक्रिया चलिरहेकै समयमा अर्कोतिर मिति २०६६।०५।११ गते पतञ्जली योग पीठका शालिग्राम सिंह र काष्ठमण्डप बिजनेश होम्सका सञ्चालकहरू बीच करिब ४०० रोपनी जग्गा प्रति रोपनी १० लाखका दरले जम्मा ४० करोड रुपैयाँमा बिक्री गर्ने सम्झौता भएको देखिन अायाे । यसबाट मुनाफा वितरण नगर्ने कम्पनीको आवरणमा हदभन्दा बढी जग्गा हडप्ने र त्यसलाई महँगो मूल्यमा बिक्री गरी लाभ लिने बदनियत पुष्टि हुन्छ।\r\n\r\nसाथै, स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयबाट समेत मन्त्रीस्तरीय निर्णय गराई हदबन्दी छुटको लागि दबाब सिर्जना गरिएको छ । निवेदनमा \"ऐलानी जग्गा समेत भोगचलन गर्न\" माग गरिएकोबाट सरकारी जग्गा समेत हडप्ने नियत रहेको स्पष्ट हुन्छ ।\r\n\r\nभूमि सुधार तथा व्यवस्था विभागका तत्कालीन नायब सुब्बा बुद्धि बहादुर कार्कीले प्रक्रिया सम्बन्धी अज्ञानता रहेको भनी बयान गरेको देखिन्छ। उनले कम्पनी उद्योग अन्तर्गत पर्छ/पर्दैन, हदबन्दीभन्दा बढी जग्गा खरिद गरेको छ/छैन भन्ने विषयमा आवश्यक विवरण माग गर्नुपर्ने कुरा आफूलाई थाहा नभएको उल्लेख गरेका छन्।\r\n\r\nभूमि सुधार तथा व्यवस्था विभागबाट पतञ्जली योग पीठ तथा आयुर्वेद कम्पनी नेपाललाई हदबन्दी छुट दिनुपर्ने राय पेश गरिएको देखिए तापनि उक्त कम्पनी हदबन्दी छुट पाउने कानूनी आधार छ/छैन भन्ने विषय यकिन नगरी, मालपोत कार्यालयबाट जग्गाको विवरणसमेत नलिई तथा कम्पनीको उद्देश्य र गुरुयोजना नहेरी फाइल अगाडि बढाइएकोले सम्बन्धित राष्ट्रसेवकहरूले बदनियतपूर्वक कार्य गरेको तथ्य स्थापित भएको देखिन्छ। साथै, यस प्रक्रियामा तत्कालीन प्रधानमन्त्री Madhav Kumar Nepal र मन्त्री Dambar Shrestha को दबाब तथा प्रभाव रहेको भन्ने बयानसमेत कागज अख्तियारकाे मागदाबीमा प्रश गरिएकाे छ ।\r\n\r\nकम्पनीले विभिन्न मितिमा देशका विभिन्न जिल्लामा ठूलो परिमाणमा जग्गा खरिद गर्न हदबन्दी फुकुवा माग गरेको र सोही कुरालाइ मात्र आधार भनाइ मन्त्रालयबाट मन्त्रिपरिषद्मा प्रस्ताव पेश गर्ने निर्णय भएको र उक्त प्रक्रियामा उपसचिव गान्धी प्रसाद सुवेदी, उपसचिव (कानून) कलानिधि पौडेल, सचिव छविराज पन्त तथा मन्त्री डम्बर श्रेष्ठको संलग्नता रहेको देखिन्छ।\r\n\r\nराय दिने क्रममा उपसचिव गान्धी प्रसाद सुवेदीले कम्पनी उद्योग नभएको स्पष्ट हुँदाहुँदै पनि कार्यनीति, २०६२ को गलत प्रयोग गरी मन्त्रिपरिषद्मा प्रस्ताव पेश गर्न सिफारिस गरेको, त्यस्तै, उपसचिव (कानून) कलानिधि पौडेलले “आवश्यकताको सिद्धान्त” प्रयोग गर्न सुझाएको देखिए तापनि त्यस्तो सिद्धान्त प्रयोग गर्नुपर्ने अवस्था स्पष्ट नगरी राय दिएको देखिन्छ, जुन Supreme Court of Nepal को नजिरअनुसार कानूनसम्मत मानिँदैन।\r\n\r\nसोही आधारमा सचिव छविराज पन्त र मन्त्री डम्बर श्रेष्ठबाट प्रस्ताव मन्त्रिपरिषद्मा पेश गरिएको, मन्त्रिपरिषद्ले प्रारम्भमा विधेयक समितिमा पठाई छलफल गर्न निर्णय गरेको र मिति २०६६।१०।१८ गतेको विधेयक समितिले “जुन प्रयोजनका लागि जग्गा खरिद गरिएको हो सोही प्रयोजनमा मात्र प्रयोग गर्ने र बेचबिखन गर्न नपाउने” सर्तसहित हदबन्दीभन्दा बढी जग्गा खरिद गर्न स्वीकृति दिएको देखिन्छ।\r\n\r\nतर, त्यसपछि कम्पनीले जग्गा सट्टापट्टा तथा बिक्री गर्न अनुमति माग गरेको र मन्त्री डम्बर श्रेष्ठले “प्रधानमन्त्रीको मौखिक निर्देशन” उल्लेख गर्दै पुनः मन्त्रिपरिषद्मा प्रस्ताव पेश गरेको र सोही आधारमा मिति २०६६।१२।०६ गते मन्त्रिपरिषद्ले अघिल्लो निर्णयको सर्त विपरीत जग्गा बिक्री गर्न अनुमति दिने निर्णय गरेको देखिन्छ।\r\n\r\nउक्त निर्णय हुँदा कम्पनीको प्रबन्धपत्रमा सम्पत्ति बिक्री गर्न पाउने व्यवस्था नभएको, जग्गा खरिद–बिक्री सम्बन्धी गुरुयोजना पेश नभएको तथा आवश्यक कानूनी आधार पुष्टि नभएको अवस्थामा समेत निर्णय गरिएको देखिँदा सम्पूर्ण प्रक्रिया बदनियतपूर्ण रहेको देखिन्छ ।\r\n\r\nउक्त प्रकरणमा मन्त्रिपरिषद् तथा यसको विधेयक समितिबाट भएका निर्णयहरूबीच स्पष्ट विरोधाभास देखिन्छ। मिति २०६६।१०।१८ गतेको विधेयक समितिको निर्णयले पतञ्जली योग पीठ तथा आयुर्वेद कम्पनी नेपाललाई हदबन्दीभन्दा बढी जग्गा खरिद गर्न सर्तसहित स्वीकृति दिँदा जग्गा बेचबिखन गर्न नपाउने भन्ने स्पष्ट सर्त राखिएको थियो। तर पछि मिति २०६६।१२।०६ गते मन्त्रिपरिषद्बाट सोही सर्तको विपरीत जग्गा बेचबिखन गर्न दिने निर्णय भएको देखिन्छ, जुन निर्णय प्रक्रियामा कानूनी स्थिरता र सुसंगतता नदेखिएको अवस्था हो।\r\n\r\nयसका अतिरिक्त, कम्पनीको प्रबन्धपत्रमा सम्पत्ति बिक्री गर्न पाउने व्यवस्था नभएको अवस्थामा समेत त्यस्तो अनुमति दिइनु, निर्णय प्रक्रियामा आवश्यक तथ्य, विवरण, गुरुयोजना, तथा प्रयोजन स्पष्ट नगरी निर्णय हुनु, र विधेयक समितिको निर्णय ढिलो कार्यान्वयन हुनुजस्ता तथ्यहरूले प्रक्रियागत त्रुटि तथा बदनियतको सम्भावना देखाउँछन्।\r\n\r\nसम्बद्ध अधिकारीहरूको बयानबाट देखिँदा, फाइल अगाडि बढाउने क्रममा मन्त्री, प्रधानमन्त्री र मुख्य सचिवबाट निरन्तर दबाब रहेको, कतिपय अधिकारीहरूले स्वतन्त्र राय नदिई “माथिको निर्णय अनुसार” मात्र फाइल पेश गरेको, र कतिपयले कानूनी अस्पष्टता हुँदाहुँदै पनि “Doctrine of Necessity” जस्तो सिद्धान्तको सहारा लिएर निर्णयलाई वैधता दिन खोजिएको अवस्था देखिन्छ।\r\n\r\nत्यसैगरी, मन्त्रिपरिषद् र समितिका सदस्यहरूले विषयमा पर्याप्त जानकारी नलिई, “ठाडो प्रस्ताव” को रूपमा आएको कारण गहिरो छलफल नगरी निर्णय भएको, तथा कतिपयले निर्णयको स्मरणसमेत नभएको भनी बयान दिएकोले निर्णय प्रक्रिया पारदर्शी, उत्तरदायी र विधिसम्मत ढङ्गले सञ्चालन नभएको देखिन्छ ।\r\n\r\nशालिग्राम सिंहको बयानअनुसार, पतञ्जली योग पीठ (नेपाल) उद्योग नभएको र उद्योग सञ्चालनसम्बन्धी कुनै निर्णय नभएको स्पष्ट उल्लेख गरिएको छ। त्यसैगरी, संस्थाले उद्योग खोल्न इजाजत मागेको पनि छैन भनी स्वीकार गरिएको छ।\r\n\r\nसंस्थाको सञ्चालक समितिको मिति २०६४।०७।२३ को निर्णयबाट आफूलाई जग्गा खरिद गर्ने अधिकार दिइएको भन्दै, उनले विभिन्न स्थानहरूमा (जस्तै साङ्गा, महेन्द्रज्योति, चलालगणेशस्थान आदि) ठूलो परिमाणमा जग्गा खरिद गरेको उल्लेख गरेका छन्। जग्गा खरिद गर्दा पहिले नै हदबन्दीभन्दा बढी खरिद भएको र त्यसपछि मात्र हदबन्दी छुटका लागि मन्त्रालय तथा विभागमा निवेदन दिएको उल्लेख गरिएको छ।\r\n\r\nजग्गाको प्रयोगसम्बन्धी कुनै गुरुयोजना तयार नभएको र हदबन्दी छुट लिन सञ्चालक समितिको औपचारिक निर्णय नभए पनि संस्थापकहरूलाई अनौपचारिक रूपमा जानकारी गराएको बताइएको छ।\r\n\r\nजग्गा बिक्री तथा सट्टापट्टासम्बन्धी सन्दर्भमा, प्रारम्भमा हदबन्दीका कारण बिक्री गर्न नमिल्ने जानकारी हुँदाहुँदै पनि करार सम्झौता गरिएको, र पछि मन्त्रिपरिषद्को निर्णय (मिति २०६६।१२।०६) पछि जग्गा बिक्री गरी प्राप्त रकमबाट अन्य स्थानमा जग्गा खरिद गरिएको उल्लेख गरिएको छ।\r\n\r\nयसका अतिरिक्त, विभिन्न व्यक्तिहरूको नाममा जग्गा नामसारी गरिएको, कर्जा बापत दृष्टिबन्धक राखिएको, तथा विभिन्न व्यक्तिहरूसँग रकम लेनदेन भएको उल्लेख छ। केही भुक्तानी नगद र केही चेकमार्फत भएको बताइएको छ।\r\n\r\nपतञ्जलीसँग सम्बन्धित व्यक्तिहरूलाई कम्पनी खोल्न लगाई ती कम्पनीमार्फत जग्गा खरिद गरिएको र पछि ती कम्पनीहरू पतञ्जलीले खरिद गरेको उल्लेख गरिएको छ। यसरी विभिन्न कम्पनीमार्फत जग्गा संकलन गरिएको देखिन्छ।\r\n\r\nवित्तीय पक्षमा, पतञ्जली हरिद्वारबाट अन्दाजी १२० करोड रुपैयाँ आएको उल्लेख गरिएको छ र उक्त रकम नेपालभित्रका गतिविधिहरूमा प्रयोग भएको बताइएको छ। तर सो रकम ल्याउँदा नेपाल सरकारबाट स्वीकृति नलिएको भन्ने पनि बयानमा उल्लेख गरिएको छ।\r\n\r\nराजु श्रेष्ठले भने लेखापरीक्षणमा देखिएको ९० लाख रुपैयाँ आफूले नदिएको भनी अस्वीकार गरेका छन् र केवल १ लाख रुपैयाँ दान दिएको मात्र स्वीकार गरेका छन्।\r\n\r\nउपलब्ध तथ्य तथा प्रमाणबाट देखिँदा, भूमिसुधार तथा व्यवस्था मन्त्रालयबाट मिति २०६६।०९।२२ मा मन्त्रिपरिषद्मा प्रस्ताव पेश गर्ने निर्णय हुनुअघि नै पतञ्जली योग पीठ तथा आयुर्वेद कम्पनी नेपालको नाममा काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाका विभिन्न गा.वि.स.हरूमा हदबन्दीभन्दा बढी जग्गा खरिद भइसकेको अवस्था रहेको स्पष्ट देखिन्छ। उक्त जग्गा कानून बमोजिम जफत तथा सरकारी सार्वजनिक कायम हुने प्रकृतिको हुँदाहुँदै पनि सोही जग्गा धितोमा राखी ऋण लिई प्रयोगमा ल्याइएको देखिन्छ।\r\n\r\nमालपोत कार्यालयका कर्मचारीहरू समेतको संलग्नतामा हदभन्दा बढी जग्गा खरिद भइसकेको विषयलाई बेवास्ता गरी, उल्टै हदबन्दी छुट दिन मिल्ने भनी राय पेश गरिएको देखिन्छ। भूमिसुधार विभाग तथा मन्त्रालयबाट समेत सम्बन्धित जग्गाको यकिन विवरण नलिई, स्वामित्वको अवस्था नै प्रवेश नगरी, हदबन्दी छुटको प्रक्रिया अघि बढाइएको देखिन्छ।\r\n\r\nपतञ्जलीका तर्फबाट शालिग्राम सिंहले पनि हदभन्दा बढी जग्गा पहिले नै खरिद भइसकेको तथ्य लुकाई, हदबन्दी छुटका लागि निवेदन दिएको देखिन्छ। सोही पूर्वस्थितिलाई वैधानिकता दिने उद्देश्यले मन्त्रिपरिषद्मा प्रस्ताव पेश भई प्रक्रिया अघि बढाइएको देखिन्छ।\r\n\r\nनेपाल सरकार (कार्यसम्पादन) नियमावली, २०६४ बमोजिम कानूनसम्मतता परीक्षण नगरी, मुख्य सचिव र प्रधानमन्त्रीसमेतको संलग्नतामा सामाजिक समितिको कार्यक्षेत्रभित्र पर्ने विषयलाई विधेयक समितिमा पठाई निर्णय गराइएको देखिन्छ।\r\n\r\nत्यसैगरी, मन्त्रिपरिषद्ले मिति २०६६।०९।२२ मा हदबन्दी छुटसम्बन्धी कार्यनीति, २०६२ परिमार्जन नभएसम्म यस्ता निर्णय नगर्ने भनी निर्णय गरेको अवस्थामा पनि सोही कार्यनीति स्थगन अवस्थामा हुँदाहुँदै, पतञ्जलीलाई हदबन्दी छुट दिने प्रस्ताव पेश गरी निर्णय गरिएको देखिन्छ, जुन कार्य बदनियतपूर्ण देखिन्छ।\r\n\r\nमन्त्रिपरिषद्, विधेयक समितिबाट हदबन्दी छुट दिने निर्णय गर्दा कम्पनीको उद्देश्य, प्रयोजन, गुरुयोजना, तथा आवश्यक विवरण नलिइएको देखिन्छ। साथै, आवश्यकताको सिद्धान्त (Doctrine of Necessity) प्रयोग गरिएको भनिए तापनि त्यसका लागि आवश्यक परिस्थिति विद्यमान नभएको देखिन्छ।\r\n\r\nजग्गा बिक्री तथा सट्टापट्टाको सन्दर्भमा, पूर्वमा नै बिक्री गर्ने उद्देश्यले सम्झौता गरी बैना लिइसकेको देखिँदा, कम्पनीको मनसाय गैरकानूनी रूपमा प्राप्त जग्गाबाट लाभ लिने रहेको देखिन्छ। मन्त्रिपरिषद्बाट हदबन्दीभन्दा बढी जग्गा खरिदको स्वीकृति दिए तापनि सो अनुसार थप जग्गा खरिद नभएको अवस्थाले पनि उक्त निर्णयको उद्देश्य पूर्व खरिदलाई वैधानिकता दिने रहेको पुष्टि हुन्छ।\r\n\r\nमन्त्रिपरिषद्को मिति २०६६।१२।०६ को निर्णयबाट हदभन्दा बढी जग्गा बिक्री गरी सट्टापट्टा गर्न दिने निर्णय गरिएकोमा, कुनै स्पष्ट विवरण, क्षेत्रफल, स्थान वा प्रक्रिया निर्धारण नगरी गरिएको उक्त निर्णय “उधारो सर्तयुक्त” तथा अपरिपक्व प्रकृतिको देखिन्छ।\r\n\r\nमुख्य सचिव माधव प्रसाद घिमिरे, मन्त्री डम्बर श्रेष्ठ र प्रधानमन्त्री माधव कुमार नेपालको भूमिकाबाट, कानूनसम्मतता परीक्षण नगरी, विषयलाई गलत समितिमा पठाउने, स्थगित कार्यनीति प्रयोग गर्ने तथा हतारमा निर्णय गराउने कार्य भएको देखिँदा हदभन्दा बढी जग्गा जफत भई सरकारी सार्वजनिक कायम हुनुपर्ने अवस्थामा उल्टै बिक्री तथा सट्टापट्टा गर्न दिने निर्णय गरिएकाले सरकारी सम्पत्तिको हिनामिना, दुरुपयोग तथा निजी लाभका लागि हस्तान्तरण भएको स्पष्ट देखिन्छ ।\r\n\r\nउपलब्ध तथ्यहरूबाट देखिँदा, भूमिसुधार तथा व्यवस्था मन्त्रालयले पतञ्जली योग पीठ तथा आयुर्वेद कम्पनी नेपाललाई हदबन्दीभन्दा बढी जग्गा बेचबिखन तथा सट्टापट्टा गर्न स्वीकृति दिने सम्बन्धी प्रस्ताव नेपाल सरकार (कार्यसम्पादन) नियमावली, २०६४ को अनुसूची–१ को विषय संख्या ४२ बमोजिम मन्त्रिपरिषद्मा पेश गरेको देखिन्छ। तर उक्त प्रस्ताव पेश गर्ने क्रममा सम्बन्धित मन्त्री डम्बर श्रेष्ठले सम्माननीय प्रधानमन्त्रीको मौखिक निर्देशनलाई आधार बनाएको देखिन्छ।\r\n\r\nमन्त्रिपरिषद्को मिति २०६६।१२।०६ को निर्णयसम्बन्धी विवरणबाट, प्रस्ताव “प्रधानमन्त्रीको अनुमति लिई” प्रस्तुत गरिएको उल्लेख हुनुका साथै विभिन्न पदाधिकारीहरूको बयानबाट प्रधानमन्त्रीको दबाब रहेको खुल्न आएकोले उक्त निर्णय सामूहिक निर्णय नभई निर्देशित (directed) निर्णय भएको देखिन्छ।\r\n\r\nमन्त्रिपरिषद् तथा विधेयक समितिबाट भएका निर्णयहरूको कार्यान्वयन सन्दर्भमा, सम्बन्धित कार्यनीति, २०६२ स्थगन अवस्थामा रहेको जानकारी हुँदाहुँदै पनि प्रक्रिया अघि बढाइएको देखिन्छ। निर्णय कार्यान्वयनका क्रममा भूमिसुधार तथा व्यवस्थापन विभागका महानिर्देशकले कानूनी आधार स्पष्ट गर्न माग गर्दा मन्त्रालयबाट उल्टै स्पष्टीकरण सोधिएको र यसलाई पदसोपानविपरीत कार्य ठहर गरिएको देखिन्छ।\r\n\r\nजग्गा खरिद तथा बिक्री सम्बन्धी निर्णयहरूमा विभिन्न जिल्लाहरूमा निश्चित परिमाणमा जग्गा खरिद गर्ने स्वीकृति दिइएको, साथै काभ्रेपलाञ्चोकस्थित जग्गा बिक्री गरी सो बराबरको जग्गा अन्यत्र खरिद गर्न अनुमति दिइएको देखिन्छ। यस क्रममा शर्तनामा गराई तोकिएको प्रयोजनमा मात्र प्रयोग गर्ने सर्त राखिएको उल्लेख गरिएको छ।\r\n\r\nतर वास्तविकतामा, उक्त जग्गा बिक्री गर्न स्वीकृति प्राप्त गर्नु अघि नै सनराइज बैंकमा धितो राखी ऋण लिइसकेको, तथा पछि नामसारी हुँदा समेत पुनः धितो कायम गरिएको देखिन्छ। बैंकका आन्तरिक कागजातमा नै “land holding ceiling बाट बच्न” भन्ने उल्लेख गरिएकोले, उक्त सम्पूर्ण प्रक्रिया हदबन्दी कानूनबाट बच्न लक्षित रहेको देखिन्छ।\r\n\r\nबैंकले विभिन्न व्यक्तिहरूको नाममा रहेका जग्गाहरू ऋण सुरक्षणको रूपमा रोक्का राख्न मालपोत कार्यालयलाई पत्राचार गरेको तथा सम्बन्धित अधिकारीहरूले मन्त्रिपरिषद्को निर्णयको आधार देखाई प्रक्रिया अघि बढाएको उल्लेख गरेका छन्। तथापि, उपलब्ध प्रमाणहरूले उनीहरूलाई कानूनी अवस्थाबारे जानकारी हुँदाहुँदै पनि प्रक्रिया अघि बढाइएको देखाउँछ ।\r\n\r\nतत्कालीन सनराइज बैंक लिमिटेड का उप–प्रबन्धक मनोज न्यौपानेले कानूनी विभागको रायका आधारमा धितो फुकुवा (Release) र पुनः धितो (Remortgage) प्रक्रिया अघि बढाएको बताएका छन्, तर “To escape land holding ceiling” भन्ने उल्लेखबारे आफूलाई स्मरण नभएको बताएका छन्। त्यस्तै, जुनियर कर्मचारी एशु मैनालीले पनि केवल सुपरभाइजरको निर्देशनअनुसार आन्तरिक मेमो तयार पारेको र वास्तविक उद्देश्यबारे अनभिज्ञता जनाएको देखिन्छ। यसबाट बैंकभित्र निर्णय प्रक्रियामा जिम्मेवारी पन्छाउने प्रवृत्ति तथा वास्तविक उद्देश्य लुकाउने प्रयास भएको देखिन्छ।\r\n\r\nप्रमाणहरूबाट पतञ्जली योग पीठ तथा आयुर्वेद कम्पनी नेपालले हदबन्दीभन्दा बढी (भूमि सम्बन्धी ऐन, २०२१ को दफा ७, ८ र १० विपरीत) प्राप्त गरेको ५२१ रोपनीभन्दा बढी जग्गा धितो राखी रु. ९ करोड ऋण लिएको र पछि ‘रिमोर्टगेज’ मार्फत सोही जग्गा पुनः प्रयोग गरी कानूनी प्रतिबन्ध छल्ने प्रयास गरेको स्पष्ट देखिन्छ। सोही ऐनको दफा ११ अनुसार जफत हुनुपर्ने जग्गा जोगाउन बैंक र कम्पनीबीच मिलेमतो भएको देखिन्छ।\r\n\r\nविशेष रूपमा, ऋण चुक्ता नभएको अवस्थामा नै धितो फुकुवा गर्न झुटा विवरण उल्लेख गरी मालपोत कार्यालयमा पत्राचार गरिएको तथ्यले बैंकका कर्मचारी (मनोज न्यौपाने लगायत) र कम्पनीका संस्थापक शालिग्राम सिंहबीच पूर्वनियोजित मिलेमतो (collusion) रहेको पुष्टि गर्छ। साथै, पहिले नै कम्पनीसँग सम्बन्धित व्यक्तिहरूको नाममा जग्गा देखाई पछि पुनः बैंकमा धितो राख्ने प्रक्रिया अपनाइनुले benami प्रकृतिको कारोबार भएको देखिन्छ।\r\n\r\nमालपोत कार्यालय, काभ्रेपलाञ्चोकका कर्मचारीहरूले मन्त्रिपरिषद्को निर्णय कार्यान्वयनको आधार देखाए पनि, हदभन्दा बढी जग्गा भएको जानकारी हुँदाहुँदै सोही दिन ८ व्यक्तिको नाममा लिखत पारित गर्नु बदनियतपूर्ण प्रशासनिक कार्य देखिन्छ। विशेष गरी, स्पष्ट निर्देशन नआएको अवस्थामासमेत निर्णय कार्यान्वयन गर्नु र पहिलेको तथ्य लुकाउनु कर्तव्य उल्लंघन को संकेत हो।\r\n\r\nगुठी संस्थानको सन्दर्भमा, आवश्यक सिफारिसमा चलानी नम्बर, मिति, छाप र हस्ताक्षर नभएको अवस्थामा पनि त्यसैलाई आधार मानी मोही हक हस्तान्तरण गरिनुले संस्थागत प्रक्रिया र विनियम (गुठी संस्थान विनियम, २०४९) को गम्भीर उल्लंघन भएको देखिन्छ। सम्बन्धित कर्मचारीहरूले पछि “प्रक्रिया अनुसार मात्र काम गरेको” भने पनि, कागजातकै वैधता शंकास्पद रहेको अवस्थामा कारबाही नगर्नु बदनियत पुष्टि गर्ने आधार देखाउछ ।\r\n\r\nजग्गा खरिदकर्ताहरू (जस्तै भोलाराज शर्मा वाग्ले, ओमप्रकाश वंशल) का बयानबाट उनीहरू वास्तविक लगानीकर्ता नभई नामधारी (front व्यक्ति) को रूपमा प्रयोग भएको देखिन्छ। उनीहरूले नगद भुक्तानी, पछि धितो राख्ने, तथा रकम पुनः पतञ्जलीलाई नै सापटी वा दानको रूपमा दिने जस्ता क्रियाकलापले सम्पूर्ण कारोबार कृत्रिम र योजनाबद्ध रहेको देखाउँछ ।\r\n\r\nपतञ्जली योगपीठ तथा आयुर्वेद कम्पनी नेपालसँग सम्बन्धित जग्गा खरिदकर्ताहरू (जीवन राज कँडेल, मनु घिमिरे, ध्रुवराज थापा, लक्ष्मण कार्की, वीरेन्द्रलाल श्रेष्ठ आदि) का बयानबाट देखिन्छ कि अधिकांशले वास्तविक खरिद–बिक्री नगरी आफ्नो नाम मात्र प्रयोग गर्न दिएको (benami प्रकृति) हो। उदाहरणका रूपमा, जीवन राज कँडेलले रकम नै भुक्तानी नगरी केवल धितो राख्ने उद्देश्यले नाम प्रयोग गरेको स्वीकार गरेका छन् भने मनु घिमिरे र ध्रुवराज थापाले पनि जग्गा खरिद गर्दा वास्तविक आर्थिक कारोबार नभई पछि बिक्रीबाट आएको रकम मुख्य रूपमा पतञ्जली पक्षलाई नै फिर्ता जाने सहमति भएको बताएका छन्। यसले ती व्यक्तिहरूको भूमिका स्वतन्त्र खरिदकर्ताभन्दा बढी आवरण (front) व्यक्ति को रूपमा रहेको स्पष्ट पार्छ।\r\n\r\nत्यसैगरी, ध्रुवराज थापा र मनु घिमिरेको बयानले विशेष रूपमा देखाउँछ कि जग्गाको वास्तविक नियन्त्रण पतञ्जली र त्यसका प्रतिनिधि (विशेषतः शालिग्राम सिंह) सँगै रहेको थियो। उनीहरूले खरिदकर्ता खोज्ने, मूल्य निर्धारण गर्ने र बिक्रीपश्चात् रकम संकलन गर्ने सम्पूर्ण प्रक्रिया नियन्त्रण गरेको देखिन्छ। यसले पूर्वनियोजित योजनामा आधारित आर्थिक प्रवाह (controlled financial routing) को संकेत गर्छ।\r\n\r\nवीरेन्द्रलाल श्रेष्ठ र लक्ष्मण कार्कीको हकमा पनि, जग्गा खरिदको नाममा वास्तविक स्वामित्व हस्तान्तरण नभई धितो, सापटी वा औपचारिक आवरणका रूपमा प्रयोग भएको देखिन्छ। विशेष रूपमा, यी व्यक्तिहरूलाई हदभन्दा बढी जग्गा सम्बन्धी विवादबारे जानकारी हुँदाहुँदै पनि संलग्न भएको तथ्यले जानकारीसहितको सहभागिता (knowledge-based involvement) पुष्टि गर्छ।\r\n\r\nमहत्त्वपूर्ण रूपमा, तत्कालीन सनराइज बैंक लिमिटेड ले मिति २०६७/०३/०८ मा निर्णय गरी ती व्यक्तिहरूको नाममा जग्गा पारित गराई पुनः सोही जग्गा बैंकमा धितो राख्ने प्रक्रिया अघि बढाएको देखिन्छ। यसले बैंक, कम्पनी र व्यक्तिहरूबीच समन्वित मिलेमतो (collusion) भएको स्पष्ट संकेत गर्छ। अझै, जग्गा आफ्नो नाममा आएको भोलिपल्ट नै बैंकमा धितो राखिएको तथ्यले सम्पूर्ण प्रक्रिया कृत्रिम र योजनाबद्ध (pre-arranged transaction) रहेको देखाउँछ।\r\n\r\nकानूनी दृष्टिकोणबाट हेर्दा, सम्पूर्ण कार्य भूमि सम्बन्धी ऐन, २०२१ को दफा ७ र ८ द्वारा तोकिएको हदबन्दी उल्लंघन गरी गरिएको हो र सोही ऐनको दफा ११ अनुसार जफत हुनुपर्ने जग्गा बचाउन बदनियतपूर्वक संरचना तयार गरिएको देखिन्छ। यस प्रक्रियामा सार्वजनिक पदाधिकारी, बैंकका कर्मचारी तथा निजी व्यक्तिहरूको संलग्नताले सार्वजनिक सम्पत्तिको दुरुपयोग तथा निजीकरण भएको पुष्टि गर्छ।\r\n\r\nअर्कोतर्फ, रकमको प्रवाह विश्लेषण गर्दा ध्रुवराज थापा, मनु घिमिरे र भोलाराज शर्मा वाग्लेले बिक्रीबाट प्राप्त रकम अन्ततः पतञ्जली तथा शालिग्राम सिंहकै खातामा जम्मा गरेको देखिन्छ। भोलाराज शर्मा वाग्लेले “सापटी” र “चन्दा” को रूपमा ठूलो रकम फिर्ता गरेको देखिए पनि, निजको आयस्तरको तुलनामा सो रकम अस्वाभाविक रहेकोले कृत्रिम आर्थिक लेनदेन (disguised transactions) भएको संकेत गर्छ।\r\n\r\n|  |  |  |  |\r\n| --- | --- | --- | --- |\r\n| स.नं. | नाम / संस्था | पद तथा कार्यालय | लागू दफा तथा कसूरको स्वरूप |\r\n| १ | माधवकुमार नेपाल | तत्कालीन प्रधानमन्त्री, संघीय संसद सदस्य | भ्र.नि. ऐन २०५९ दफा १७ – ठूलो आर्थिक लाभ सहित निर्णय/प्रभाव प्रयोग गरी भ्रष्टाचारमा मतियार वा मुख्य कसूरदार |\r\n| २ | प्रेमबहादुर सिंह | तत्कालीन कानून/न्याय मन्त्री, समिति संयोजक | दफा १७ – नीतिगत निर्णयमार्फत हदभन्दा बढी जग्गा कारोबारमा संलग्नता |\r\n| ३ | डम्बर श्रेष्ठ (स्व.) र सन्तोष श्रेष्ठ | तत्कालीन भूमि व्यवस्था मन्त्री परिवार | दफा १७ – अवैध जग्गा हस्तान्तरण/हदबन्दी उल्लङ्घनमा संलग्नता (मुख्य कसूर + मृतकको हकमा उत्तरदायित्व) |\r\n| ४ | माधवप्रसाद घिमिरे (स्व.) र क. घिमिरे | मुख्यसचिव तथा परिवार | दफा १७ – प्रशासनिक मिलेमतोबाट ठूलो मूल्यको जग्गा हेरफेर |\r\n| ५ | छविराज पन्त लगायत | भूमि मन्त्रालय सचिव/सहसचिव | दफा १७ – नीति कार्यान्वयनको नाममा अवैध जग्गा स्वीकृति |\r\n| ६ | कानून मन्त्रालयका सहसचिवहरू | विभिन्न पदाधिकारी | दफा १७ – कानुनी प्रक्रिया दुरुपयोग गरी निर्णयमा सहयोग |\r\n| ७ | केशरबहादुर वानियाँ | महानिर्देशक, भूमि व्यवस्था विभाग | दफा १७ – हदबन्दी उल्लङ्घन भएको जग्गा स्वीकृत/प्रमाणीकरण |\r\n| ८ | भूमि विभागका अधिकारीहरू | उपसचिव/शाखा अधिकृत | दफा १७ – जग्गा दर्ता/मिलान प्रक्रियामा संलग्नता |\r\n| ९ | प्रेमबहादुर देसार | मालपोत अधिकृत | दफा १७ र १९(२) – हदबन्दी विपरीत लिखत पारित |\r\n| १० | केदारनाथ भट्टाराई आदि | मालपोत कर्मचारी | दफा १७ – गलत स्रेस्ता/लिखत मिलान |\r\n| ११ | मालपोत कार्यालय समूह | विभिन्न पदाधिकारी | दफा १७ – सामूहिक रूपमा अवैध जग्गा पास |\r\n| १२ | गुठी संस्थान कर्मचारी | कार्यालय प्रमुख/फाँट | दफा १७ – जग्गा हस्तान्तरणमा गैरकानूनी प्रक्रिया |\r\n| १३ | सनराइज बैंकका अधिकारीहरू | बैंक पदाधिकारी | दफा १७ + दफा २२ – कर्जाको धितो जग्गा मिलेमतोमा दुरुपयोग |\r\n| १४ | पतञ्जली योगपीठ (शालिग्राम सिंह) | संस्थापक/सञ्चालक | दफा १७ + २२ + १९ – मुख्य योजनाकार, मतियार तथा लाभ प्राप्तकर्ता |\r\n| १५ | भोजराज शर्मा वाग्ले | व्यक्तिगत खरिदकर्ता | दफा १७ + २२ – धितो/खरिदको नाममा मध्यस्थ भूमिका |\r\n| १६ | जीवनराज कँडेल | जग्गा खरिदकर्ता | दफा १७ – धितो राखी गैरकानूनी कारोबार |\r\n| १७ | ध्रुवराज थापा | जग्गा कारोबारकर्ता | दफा १७ + २२ – बिक्री–फिर्ता योजनामा संलग्न |\r\n| १८ | मनु घिमिरे | पूर्व कर्मचारी/खरिदकर्ता | दफा १७ + २२ – कमिशन/लाभसहित अवैध कारोबार |\r\n| १९ | ओमप्रकाश वंशल | कारोबारी | दफा १७ + २२ – आंशिक बिक्री तथा रकम हस्तान्तरण |\r\n| २० | भीमदत्त जोशी | कर्मचारी/खरिदकर्ता | दफा १७ + २२ – अवैध धितो कारोबार |\r\n| २१ | वीरन्द्रलाल श्रेष्ठ | व्यक्तिगत खरिदकर्ता | दफा १७ + २२ – सापटी/धितोको नाममा अवैध लेनदेन |\r\n| २२ | लक्ष्मण काकी | व्यक्तिगत खरिदकर्ता | दफा १७ + २२ – धितो सापटी स्वरूप अवैध कारोबार |\r\n\r\n### **कसुरजन्य कार्य नं ४: मालपोत कार्यालय, काभ्रेपलाञ्चोकबाट चौतारामा प्रा.लि.को नाममा हदभन्दा बढी जग्गा खरिद गरी गराई उक्त जग्गा पतञ्जली योगपीठ तथा आयुर्वेद कम्पनी नेपालको नाममा कायम गर्ने गराउने कार्य गरेको सम्बन्धमा:**\r\n\r\nउक्त विवरणबाट चौतारामा प्रा.लि. नामक कम्पनी कम्पनी रजिस्ट्रारको कार्यालयमा दर्ता भए पनि यसको स्थापना र सञ्चालनमा राधेश्याम सर्राफको प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष संलग्नता रहेको देखिन्छ। संस्थापकका रूपमा देखिएका विश्वरत्न शाक्य र शेखर कुमार राणा औपचारिक (nominal) भूमिकामा रहेको र वास्तविक निर्णयकर्ता सर्राफ रहेको तथ्य विभिन्न बयानबाट पुष्टि हुन्छ। कम्पनी स्थापना नै विशेष उद्देश्य- ओल्ड एज होम, अस्पताल, रिसोर्ट आदि निर्माणका लागि भएको देखिए पनि व्यवहारमा जग्गा कारोबार केन्द्रित गतिविधि प्रमुख रहेको देखिन्छ।\r\n\r\nउक्त कम्पनीले काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लामा ८५ रोपनीभन्दा बढी जग्गा खरिद गरेको, जुन भूमि सम्बन्धी ऐन, २०२१ को दफा ७ ले तोकेको ७५ रोपनी हदभन्दा बढी हो, स्पष्ट रूपमा कानुनी उल्लङ्घन देखिन्छ। साथै दफा १० अनुसार हदभन्दा बढी जग्गाको लिखत पारित गर्न नपाइने व्यवस्था हुँदाहुँदै पनि मालपोत कार्यालयका कर्मचारीहरू—प्रेम बहादुर देसार, रामकृष्ण खत्री, बरी हुमागाईँ, निराजन बस्नेत लगायत—को संलग्नतामा उक्त लिखतहरू पारित गरिएको देखिन्छ। यसले सार्वजनिक पदधारी कर्मचारीहरूको मिलेमतो र लापरवाही वा बदनियतलाई संकेत गर्दछ।\r\n\r\nपछिल्लो चरणमा, चौतारामा प्रा.लि.को सञ्चालक समितिले उक्त जग्गा पतञ्जली योगपीठ तथा आयुर्वेद कम्पनी नेपाललाई निःशुल्क दान दिने निर्णय गरेको देखिए पनि व्यवहारमा सो हस्तान्तरण प्रक्रिया कानुनी प्रावधान विपरीत ढङ्गले अघि बढाइएको देखिन्छ। विशेषगरी, हदभन्दा बढी रहेको सम्पूर्ण जग्गा एकै पटक पतञ्जलीको नाममा पारित हुनु, भूमि सम्बन्धी ऐनको दफा ७, १० र दफा ११ को मर्म विपरीत रहेको स्पष्ट हुन्छ, किनकि यस्तो जग्गा जफत भई सरकारी सार्वजनिक हुनुपर्ने व्यवस्था छ।\r\n\r\nमालपोत कार्यालयका कर्मचारीहरूको बयानबाट उनीहरूले माथिल्लो निकायको निर्देशन, मन्त्रिपरिषद्को निर्णय वा प्रक्रियागत कागजातका आधारमा कार्य गरेको दाबी गरे पनि, हदबन्दीको स्पष्ट जानकारी हुँदाहुँदै पनि लिखत पारित गर्नुले उनीहरूको जिम्मेवारीबाट उन्मुक्त हुन नसक्ने देखिन्छ। विशेष रूपमा वेद प्रसाद अर्यालले समेत कम्पनीले झुक्याएको र कानुन अनुसार जग्गा जफत हुनुपर्ने स्वीकार गर्नु महत्त्वपूर्ण स्वीकारोक्ति हो।\r\n\r\nअर्कोतर्फ, चौतारामा प्रा.लि.का संस्थापकहरूले कम्पनी राधेश्याम सर्राफकै निर्देशनमा सञ्चालन भएको र जग्गा दान दिने निर्णय पनि उहाँकै निर्देशनमा भएको बताएका छन्, जसले सर्राफको निर्णायक भूमिका स्पष्ट पार्छ। यसै सन्दर्भमा पतञ्जली पक्षका शालिग्राम सिंहले अत्यन्त मूल्यवान जग्गा न्यून मूल्यमा प्राप्त भएको दाबी गर्नुले वास्तविक कारोबारको पारदर्शितामा थप शंका उत्पन्न गर्दछ।\r\n\r\nसमग्रमा, उक्त घटनाक्रमबाट कम्पनी, पतञ्जली, बैंक तथा सरकारी निकायका व्यक्तिहरूबीच मिलेमतो भई भूमि सम्बन्धी ऐन, २०२१ का दफा ७, १० र ११ को उल्लङ्घन गर्दै हदभन्दा बढी जग्गा गैरकानुनी रूपमा खरिद, हस्तान्तरण र उपयोग गरिएको देखिन्छ। यस प्रक्रियामा संलग्न व्यक्तिहरूको भूमिका औपचारिक देखिए पनि वास्तविक नियन्त्रण सीमित व्यक्तिहरू (विशेषतः राधेश्याम सर्राफ र सम्बन्धित कम्पनी प्रतिनिधिहरू) मा केन्द्रित रहेको महत्वपूर्ण अवलोकनको रूपमा देखिन्छ।\r\n\r\n|  |  |  |  |\r\n| --- | --- | --- | --- |\r\n| स.नं. | नाम / संस्था | पद तथा कार्यालय | लागू दफा तथा कसूरको स्वरूप |\r\n| १ | मालपोत कार्यालय, काभ्रेपलाञ्चोकका तत्कालीन कर्मचारीहरू (प्रेम बहादुर देसार, निराजन बस्नेत, रामकृष्ण खत्री, बदर/बद्र प्रसाद हुमागाईँ आदि) | मालपोत अधिकृत, शाखा अधिकृत, नाम्ब सुब्बा, खरिदार | भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ को दफा ९ बमोजिम पदको दुरुपयोग गरी हदभन्दा बढी जग्गा लिखत पारित गर्ने कार्यमा संलग्न। महत्वपूर्ण अवलोकन: सरकारी नियन्त्रण प्रणालीलाई बाइपास गर्दै गैरकानूनी जग्गा दर्ता सम्भव बनाउने निर्णायक प्रशासनिक सहयोग प्रदान गरिएको देखिन्छ। |\r\n| २ | मालपोत कार्यालयका अन्य कर्मचारीहरू (वेद प्रसाद अर्याल, उमेशराज दाहाल, तुलामिण राजभण्डारी, विश्वरमण उप्रेती, मोहन प्रसाद पराजुली) | मालपोत अधिकृत, शाखा अधिकृत, नायब सुब्बा | भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ को दफा १७ तथा दफा ३ अन्तर्गत विगो रु. ५१,००,००० कायम हुने कसूर। महत्वपूर्ण अवलोकन: लिखत प्रमाणीकरण र स्रेस्ता कायम गर्ने तहसम्म संलग्नता देखिँदा सम्पूर्ण प्रशासनिक शृङ्खला मिलेमतोमा रहेको पुष्टि हुन्छ। |\r\n| ३ | चौतारामा प्रा.लि. तथा संस्थापक विश्वरत्न शाक्य र शेखर कुमार राणा | कम्पनीका संस्थापक/सञ्चालक | भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ को दफा ९, १७ र २२ अनुसार मतियारको भूमिका। महत्वपूर्ण अवलोकन: कम्पनीलाई वैधानिक आवरण बनाएर जग्गा हस्तान्तरण र दानको माध्यम बनाई गैरकानूनी सम्पत्ति स्थानान्तरणमा प्रयोग गरिएको देखिन्छ। |\r\n| ४ | स्व. राधेश्याम सर्राफ तथा अरुण कुमार सर्राफ | याक एण्ड यती होटलसँग सम्बन्धित प्रभावशाली व्यक्ति/छोरा | भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ को दफा ९, १७ र २२ अनुसार मतियार। महत्वपूर्ण अवलोकन: उच्च प्रभाव र निर्देशनात्मक भूमिकाबाट सम्पूर्ण जग्गा हस्तान्तरण प्रक्रियालाई निर्देशित गरी लाभ सुनिश्चित गरिएको देखिन्छ। |\r\n| ५ | पतञ्जली योगपीठ तथा आयुर्वेद कम्पनी नेपाल र शालिग्राम सिंह | संस्थापक/मुख्य सञ्चालक प्रतिनिधि | भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ को दफा १७ र २२ अनुसार मतियारको भूमिका। महत्वपूर्ण अवलोकन: संस्थागत स्तरमा जग्गा संकलन र पुनः हस्तान्तरणमार्फत गैरकानूनी हदबन्दी उल्लङ्घनलाई योजनाबद्ध रूपमा वैध देखाउने प्रयास भएको पुष्टि हुन्छ। |","key_allegations":["पतञ्जली योगपीठ तथा आयुर्वेद कम्पनी नेपाल, मालपोत, गुठी संस्थान, बैंक तथा उच्च तहका पदाधिकारीहरूको सक्रिय संलग्नता र  मिलेमतोमा भूमि सम्बन्धी ऐन, २०२१ द्वारा तोकिएको हदबन्दी उल्लङ्घन गर्दै ठूलो परिमाणमा जग्गा गैरकानूनी रूपमा खरिद, दर्ता, धितो र बिक्री गरिएको","पतञ्जली कम्पनीले कानूनी सीमा (७५ रोपनी) भन्दा धेरै ५५० रोपनीभन्दा बढी जग्गा खरिद गरेकाे र मालपोत कार्यालयका कर्मचारीहरूले जानकारी हुँदाहुँदै पनि लिखत पारित , गुठी जग्गामा मोहियानी हकको दुरुपयोग  तथा हदबन्दी छुटको प्रक्रिया दुरुपयोग गरेकाे ।","हदभन्दा बढी र जफत हुनुपर्ने प्रकृतिको जग्गालाई धितो राखी बैंकबाट कर्जा प्रवाह गरिएको, व्यवसायिक योजना बिना, गलत मूल्याङ्कनको आधारमा कर्जा स्वीकृत गरिएकाे ।","कम्पनीको गैरकानूनी दर्ता, गलत सिफारिस, ; गम्भिर सम्सया अाएकाे खण्डमा (सामान्य नियमले काम गर्न नसक्ने असहज र जटिल परिस्थितिमा राज्यलाइ जे गर्दा कम छेती हुने प्रकियाकाे अवलम्बन गर्ने  शिद्धान्त) “Doctrine of Necessity” को दुरुपयोग, तथा विरोधाभासी मन्त्रिपरिषद् निर्णयहरूले नीतिगत तहबाटै कानून उल्लङ्घन गरी सार्वजनिक सम्पत्ति निजीकरण गरिएको, जफत भई सरकारी सार्वजनिक हुनुपर्ने जग्गालाई मन्त्रिपरिषद् तथा उच्च पदाधिकारीहरूको प्रभाव र दबाबमा सट्टापट्टा तथा बिक्री गर्न अनुमति दिई निजी लाभमा प्रयोग गरिएको"],"timeline":[{"date":"2007-10-07","title":"कम्पनी दर्ता","date_bs":"2064-06-20","description":"पतञ्जली योग पीठ तथा आयुर्वेद कम्पनी नेपाललाई मुनाफा वितरण नगर्ने कम्पनीका रूपमा दर्ता गरिएको।"},{"date":"2007-11-09","title":"शालिग्राम सिंहलाई अख्तियारी","date_bs":"2064-07-23","description":"कम्पनीका सञ्चालक सदस्य शालिग्राम सिंहलाई चलअचल सम्पत्ति खरिद–बिक्री लगायतका काम गर्न अख्तियारी दिने निर्णय गरिएको।"},{"date":"2007-12-24","title":"हदबन्दी छुटका लागि निवेदन","date_bs":"2064-09-09","description":"संस्थाले ७०० रोपनी जग्गाको आवश्यकता देखाउँदै हदबन्दी छुटका लागि भूमि सुधार तथा यातायात मन्त्रालयमा निवेदन दिएको।"},{"date":"2008-07-09","title":"हदबन्दी छुटसम्बन्धी फाइल विभागमा पठाउने निर्णय","date_bs":"2065-03-25","description":"नासिकस्थान साँगा गा.वि.स.को सर्जमिनपछि मालपोत कार्यालय काभ्रेपलाञ्चोकले हदबन्दी छुटसम्बन्धी फाइल भूमिसुधार तथा व्यवस्थापन विभागमा पठाउने निर्णय गरेको।"},{"date":"2009-02-26","title":"गुठी जग्गा धितो राख्न सहमति","date_bs":"2065-11-15","description":"गुठी संस्थान, शाखा कार्यालय काभ्रेपलाञ्चोकले मोही रहेको जग्गा धितो राख्न सहमति दिएको र त्यसकै आधारमा सनराइज बैंकले कर्जा प्रवाह गरेको।"},{"date":"2009-08-27","title":"जग्गा खरिद–बिक्री सम्झौता","date_bs":"2066-05-11","description":"पतञ्जली योग पीठ तथा आयुर्वेद कम्पनी नेपाल र काष्ठमण्डप होम्सबीच हदबन्दीभन्दा बढी खरिद गरिएको जग्गा खरिद–बिक्री गर्ने सम्झौता तथा बैना लेनदेन भएको।"},{"date":"2009-12-15","title":"भूमिसुधार विभागको राय","date_bs":"2066-08-30","description":"भूमिसुधार तथा व्यवस्थापन विभागले अनुगमन संयन्त्र विकास गर्ने शर्तसहित हदबन्दी छुट दिन सकिने राय पेश गरेको।"},{"date":"2010-01-06","title":"हदबन्दी छुटसम्बन्धी कार्यनीति स्थगन","date_bs":"2066-09-22","description":"उक्त प्रतिष्ठानलाई अधिकतम हदबन्दीभन्दा बढी जग्गा राख्न छुट दिने सम्बन्धी कार्यनीति २०६२ स्थगन भएको।"},{"date":"2010-01-08","title":"प्रस्ताव मन्त्रिपरिषद्मा पेश","date_bs":"2066-09-24","description":"पतञ्जली योग पीठ तथा आयुर्वेद कम्पनी नेपाललाई विभिन्न जिल्लामा हदबन्दीभन्दा बढी जग्गा खरिद गर्न स्वीकृति दिने प्रस्ताव मन्त्रिपरिषद्मा पेश गरिएको।"},{"date":"2010-02-01","title":"बेचबिखन निषेधको शर्तसहित निर्णय","date_bs":"2066-10-18","description":"विधेयक समितिले खरिद गरिएको जग्गा सोही प्रयोजनमा मात्र प्रयोग गर्ने र बेचबिखन गर्न नपाउने शर्तसहित प्रस्ताव अघि बढाउने निर्णय गरेको।"},{"date":"2010-03-19","title":"मन्त्रिपरिषद्को निर्णय","date_bs":"2066-12-06","description":"मन्त्रिपरिषद्ले बिक्रीबाट प्राप्त रकम बराबरको जग्गा सोही प्रयोजनमा प्रयोग हुने गरी प्रस्तावअनुसार गर्ने निर्णय गरेको।"},{"date":"2010-03-30","title":"निर्णय कार्यान्वयनका लागि निर्देशन माग","date_bs":"2066-12-17","description":"भूमिसुधार मन्त्रालयले मन्त्रिपरिषद्को निर्णयबारे भूमिसुधार तथा व्यवस्थापन विभागलाई जानकारी गराउँदै कार्यान्वयनका लागि निर्देशन माग गरेको।"},{"date":"2010-03-31","title":"विधेयक समितिको पुनः निर्णय","date_bs":"2066-12-18","description":"मन्त्रिपरिषद् विधेयक समितिले हदबन्दीभन्दा बढी जग्गा खरिद गर्न स्वीकृति दिने प्रस्तावमा बेचबिखन निषेधको शर्त थप गरी पुनः निर्णय गरेको।"},{"date":"2010-04-08","title":"स्पष्टीकरण माग","date_bs":"2066-12-26","description":"भूमिसुधार तथा व्यवस्था मन्त्रालयले महानिर्देशक केशरबहादुर बानियाँसँग २४ घण्टाभित्र स्पष्टीकरण माग्ने निर्णय गरेको।"},{"date":"2010-05-27","title":"मालपोत कार्यालयमा निवेदन","date_bs":"2067-02-13","description":"पतञ्जली योग पीठ तथा आयुर्वेद कम्पनी नेपालले मन्त्रिपरिषद्को निर्णय कार्यान्वयनका लागि मालपोत कार्यालय काभ्रेपलाञ्चोकमा निवेदन दिएको।"},{"date":"2010-05-31","title":"स्पष्ट निर्देशन माग","date_bs":"2067-02-17","description":"मालपोत कार्यालय काभ्रेपलाञ्चोकले मन्त्रिपरिषद्को निर्णय कार्यान्वयनमा द्विविधा रहेको भन्दै भूमिसुधार तथा व्यवस्थापन विभागसँग स्पष्ट निर्देशन मागेको।"},{"date":"2010-06-22","title":"धितो जग्गा कित्ताकाट गर्ने निर्णय","date_bs":"2067-03-08","description":"सनराइज बैंकले कम्पनीको धितो जग्गा विभिन्न व्यक्तिको नाममा कित्ताकाट गरी पुनः सोही कर्जामा धितो कायम गर्ने निर्णय गरेको।"},{"date":"2010-06-23","title":"शर्तनामा गराई लिखत पारित प्रक्रिया","date_bs":"2067-03-09","description":"शर्तनामाको कागज गराई लिखत पारित गर्न गराउनका लागि भूमिसुधार तथा व्यवस्थापन विभागमा लेखी पठाउने निर्णय भएको।"},{"date":"2010-07-04","title":"रोक्का फुकुवाका लागि पत्राचार","date_bs":"2067-03-20","description":"सनराइज बैंकले रोक्का रहेको जग्गाको फुकुवा गर्न मालपोत कार्यालय काभ्रेपलाञ्चोकलाई पत्राचार गरेको।"},{"date":"2010-07-05","title":"जग्गा ८ जनाको नाममा पारित","date_bs":"2067-03-21","description":"मन्त्रिपरिषद्को निर्णय कार्यान्वयन गर्दै साँगा र महेन्द्रज्योति क्षेत्रको ३१४-१५-२-१ रोपनी जग्गा कम्पनीबाट मनु घिमिरेसमेत ८ जनाको नाममा पारित गरिएको।"},{"date":"2022-09-29","title":"उजुरी दर्ता","date_bs":"2079-06-13","description":"पतञ्जली योग पीठ तथा आयुर्वेद कम्पनी नेपालले काभ्रेपलाञ्चोकमा हदबन्दीभन्दा बढी जग्गा खरिद गरी कम मूल्यमा किनेर बढी मूल्यमा बेचबिखन गरेको भन्ने उजुरी अख्तियारमा दर्ता भएको।"},{"date":"2025-04-04","title":"मुद्दा चलाउने निर्णय","date_bs":"2081-12-22","description":"अनुसन्धानपछि अख्तियारले विपक्षीहरूविरुद्ध विशेष अदालतमा मुद्दा चलाउने निर्णय गरेको।"},{"date":"2025-06-05","title":"विशेष अदालतमा मुद्दा दर्ता","date_bs":"2082-02-22","description":"अख्तियारले ९३ जना विपक्षीउपर हदबन्दीभन्दा बढी जग्गा खरिद–बिक्री, सरकारी सार्वजनिक सम्पत्ति हिनामिना तथा भ्रष्टाचारसम्बन्धी मुद्दा विशेष अदालतमा दर्ता गरेको।"}],"ai_generated_sections":[],"evidence":[{"material_iri":"https://jawafdehi.org/material/charge_sheet/20260429.e68a36a4","additional_details":"इति सम्बत २०८२ जेठ २२ गते पुर्व प्रधानमन्त्री माधव कुमार नेपाल सहित विपक्षी भनाइ कुल ९३ जाना उपर अख्तियार दुरूप्रयाेग अनुसन्धान अायाेगले दायर गरेकाे अभियाेगपत्र","material":{"display_name":"पताञ्जली जग्गा प्रकरणमा दायर गरेकाे अभियाेग पत्र","material_type":"charge_sheet","urls":[{"link":"https://s3.jawafdehi.org/cases/081-CR-0107-kripalu/charge-sheet-081-CR-0107.pdf","role":"RAW"},{"link":"https://s3.jawafdehi.org/case_uploads/17c5a7076f1b91a71d6c1725b71383f6cb6302f368cf4e61830cf6922be419f1.md","role":"MARKDOWN"}]}},{"material_iri":"https://jawafdehi.org/material/press_release/20260429.59665885","additional_details":"मिति २०८२ जेठ २२ गते पुर्व प्रधानमन्त्री माधव कुमार नेपाल सहित विपक्षी भनाइ कुल ९३ जाना उपर अख्तियार दुरूप्रयाेग अनुसन्धान अायाेगले  विशेष अदालतमा दायर गरेकाे अभियाेगपत्र बारेमा अख्तियारले दिएकाे प्रेश विज्ञप्ती","material":{"display_name":"प्रेश विज्ञप्ती","material_type":"press_release","urls":[{"link":"https://s3.jawafdehi.org/case_uploads/a48504555cd913323b3e2f18842a618eed5275294fbfd4dfbbae5ec8e68edc42.pdf","role":"RAW"},{"link":"https://s3.jawafdehi.org/case_uploads/f7ef5c302c4cfca85bd965fa1b946f52cd3c819350f5b99c56e82cef3b33a0eb.md","role":"MARKDOWN"}]}},{"material_iri":"https://jawafdehi.org/material/legal_corpus/20260515.9aa12973","additional_details":".","material":{"display_name":"भूमि सम्बन्धी एेन २०२१","material_type":"legal_corpus","urls":[{"link":"https://s3.jawafdehi.org/case_uploads/956673c3b35206b82ab3c2fd306fc22cf15bf85703883ea0e216d0012bc445fa.pdf","role":"RAW"}]}},{"material_iri":"https://jawafdehi.org/material/document/20260503.deeb93dd","additional_details":".","material":{"display_name":"मापाेतकाे टिप्पणी","material_type":"document","urls":[{"link":"https://s3.jawafdehi.org/case_uploads/20214ed46cbda7c3ec6e6155d04315a609f4953471e7ba1882ef46df1286a3a8.pdf","role":"RAW"},{"link":"https://s3.jawafdehi.org/case_uploads/75a2476cd9e4eefbc2073526b4da85943d368f525b46e0ba1260ab8d9edae595.md","role":"MARKDOWN"}]}},{"material_iri":"https://jawafdehi.org/material/news/20260429.cb478ad0","additional_details":".","material":{"display_name":"अनलाइन खवर- माधव नेपालमाथि मुद्दा लागेको पतञ्जलि प्रकरण के हो ?","material_type":"news","urls":[{"link":"https://www.onlinekhabar.com/2025/06/1696603/what-is-the-patanjali-case-against-madhav-nepal","role":"RAW"},{"link":"https://web.archive.org/web/20250605082847/https://www.onlinekhabar.com/2025/06/1696603/what-is-the-patanjali-case-against-madhav-nepal","role":"PERMALINK"},{"link":"https://s3.jawafdehi.org/case_uploads/b3be8987eb1b9b8e22da9531918f7add6aa08eb30fbd0eab419889c2c76d4153.md","role":"MARKDOWN"}]}},{"material_iri":"https://jawafdehi.org/material/news/20260429.a182c362","additional_details":".","material":{"display_name":"कान्तिपुर समाचार- पतञ्जलि जग्गा प्रकरण : ‘भारतबाट ल्याइएको २ अर्ब रेमिट्यान्समा देखाएर छली’","material_type":"news","urls":[{"link":"https://ekantipur.com/news/2025/06/10/patanjali-land-case-cheating-by-showing-2-billion-remittances-brought-from-india-31-39.html","role":"RAW"},{"link":"https://web.archive.org/web/20250610082955/https://ekantipur.com/news/2025/06/10/patanjali-land-case-cheating-by-showing-2-billion-remittances-brought-from-india-31-39.html","role":"PERMALINK"},{"link":"https://s3.jawafdehi.org/case_uploads/21cad5b118f383b9d5f8832460db5a73f45e2bf6bfe0cafe8be126be24d08f75.md","role":"MARKDOWN"}]}},{"material_iri":"https://jawafdehi.org/material/news/20260429.47c301c4","additional_details":".","material":{"display_name":"Baahrakhari Media","material_type":"news","urls":[{"link":"https://baahrakhari.com/detail/480715","role":"RAW"},{"link":"https://web.archive.org/web/20260429101451/https://baahrakhari.com/detail/480715","role":"PERMALINK"},{"link":"https://s3.jawafdehi.org/case_uploads/0fcdb2bb329db14cd55a9bd9c305582d9b6e48353c673c423bf8d7ad0824a018.md","role":"MARKDOWN"}]}}],"notes":"","court_cases":["https://jawafdehi.org/courtcase/special/081-cr-0107"],"missing_details":"1. अदालतबाट जारी गरिएका आदेशहरू \r\n2. पक्षकाे अदालत समक्ष गरेकाे बयान तथा कागजातहरू । \r\n3. पक्ष तथा विपक्षले तयार पारेकाे वहस नाेट । \r\n4. अदालतमा पक्ष द्वारा वुझाइएकाे प्रमाण कागज आदी","bigo":185850000,"weight":65,"versionInfo":{},"created_at":"2026-04-27T06:25:02.946667+05:45","updated_at":"2026-10-05T21:23:50.205863+05:45"}